نيما يوشيج

مير داماد

2007-01-11T17:41:00.000-08:00

مير داماد

مير داماد ، شنيدستم من ،
که چو بگزيد بن ِ خاک ، وطن
بر سرش آمد و از وی پرسيد
مَلَک ِ قبر ، که : « مَن ربّک ؟ من ؟ »
مير بگشاد دو چشم ِ بينا
آمد از روی ِ فضيلت به سخن :
اُسطُقُسّی‌ست – بدو داد جواب –
اُسطُقُسّات ِ دگر ، زو مُتقَن .
حيرت افزودش از اين حرف ، مَلَک
برد اين واقعه پيش ِ ذوالمن
که : « زبان ِ دگر اين بنده‌ی ِ تو
می‌دهد پاسخ ِ ما ، در مدفن . »
آفريننده بخنديد و ، بگفت :
« تو به اين بنده‌ی ِ من حرف نزن ؛
او درآن عالم هم ، زنده که بود
حرف‌ها زد که نفهميدم من ! »

------------------- لاهيجان ، 16 ارديبهشت 1309

"
تايپ : مازيار
‏شنبه ‏، 2006‏/12‏/09

&
حکايات و خانواده‌ی ِ سرباز ، ص 9 – 38 .
مجموعه‌ی ِ اشعار ( ابوالقاسم جنّتی ) ، ص 110 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ( سيروس طاهباز ) ، ص 157 .
مشخّصات ِ کامل ِ منابع

$
يادآوری :
جنّتی ، از نشانه‌گذاری ( نقطه ، ويرگول ، ... ) در حدّ ِ دو‌سه مورد بيشتر استفاده نکرده ؛ درحالی‌که می‌دانيم نيما ، در دست‌نويس‌های ِ خود ، از اين نشانه‌ها به حدّ ِ کمال بهره می‌برده است .

اختلافات ِ متنی ِ قابل ِ يادآوری :
در مصرع ِ دوّم ِ بيت ِ هفتم ( آفريننده ... ) ، جنّتی « بدين بنده‌ی ِ من » آورده ، امّا در دو مأخذ ِ ديگر ِ ما ، « به اين ... » آمده .
اگرچه نيما تأثير و تأثّر ِ آشکاری از زبان ِ شعری ِ قدما - به‌ويژه خراسانيان - داشته ، بعيد به‌نظر می‌رسد که اين‌جا « بدين » گفته باشد . زبان ِ اين قطعه ، که در عمده‌ی ِ مطلب ِ آن با محاوره ( گفت‌و‌گو ) روبه‌روييم ، بيشتر به سبک ِ گفتاری گرايش دارد .

و امّا ، دو مورد هست که من در آن ترديد دارم ؛ و تا زمانی که عين يا عکس ِ دست‌نويس ِ نيما را نبينم ، ترديدم باقی خواهد بود : يکی در بيت ِ سوّم ، که به نظر ِ من « وآمد از روی ِ ... » بايد می‌بود ؛ و ديگر در بيت ِ هفتم ، که فعل ِ نهی ، بايد « مزن » می بود .
البتّه در اين اواخر ، وجه ِ صحيح ِ کهن ِ « فعل ِ نهی » متروک شده ، و با پيشوند ِ « نَ / na » می‌آيد . ترديد ِ من از آنجاست که در اشعار ِ بعدی ِ نيما ، اين وجه به همان صورت ِ صحيح ِ کهن ِ خود ديده می‌شود ؛ برای ِ نمونه ، بنگريد به : « بخوان ای همسفر با من » .

تلخ

2006-12-16T18:56:00.000-08:00

تلخ

پای‌آبله ز راه ِ بيابان رسيده‌ام
بشمرده دانه دانه کلوخ ِ خراب ِ او
-------------------برده به‌سر به بيخ ِ گياهان و آب ِ تلخ [1]

در بر رخ‌ام مبند ، که غم بسته بر درم
دل‌خسته‌ام به زحمت ِ شب‌زنده‌داری‌ام
-------------------ويرانه‌ام ز هيبت آباد ِ خواب ِ تلخ

عيب‌ام مبين ، که زشت و نکو ديده‌ام بسی
ديده گناه‌کردن ِ شيرين ِ ديگران
-------------------وز بی‌گناه دل‌شدگانی ثواب ِ تلخ

در موسمی که خستگی‌ام می بَرَد ز جای
با من بدار حوصله ، بگشای در ز حرف
-------------------امّا در آن نه ذرّه عتاب و خطاب ِ تلخ

چون اين شنيد ، بر سر ِ بالين ِ من گريست
گفتا : کنون چه چاره ؟ بگفتم : اگر رسد
-------------------با روزگار ِ هجر و صبوری ، شراب ِ تلخ !

----------------------------12 آبان 1327 [2]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( نيما يوشيج . زندگانی و آثار ِ او ) . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ( چاپ ِ اوّل : تهران ، آذرماه ِ 1334 / دسامبر 1955 ) چاپ ِ دوّم : اسفندماه ِ 1346 / فوريه 1968 . از انتشارات : بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه . ( ص 347 )
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ( صص 3 – 452 )

پابرگ‌ها :
?
[1] در مجموعه‌ی ِ جنّتی « سيخ گياهان » آمده . اگرچه نادرست نمی‌نمايد ، امّا « بيخ » درست‌تر است !
[2] تاريخ ِ « روز » ( 12 ) از مجموعه‌‌ی ِ جنّتی است .

خواب ِ زمستانی

2006-12-15T16:20:00.000-08:00

خواب ِ زمستانی

سر شکسته‌وار در بالش کشيده ،
نه هوايی ياريش داده ،
آفتابی نه دمی با بوسه‌ی ِ گرمش به سوی ِ او دويده ،
تيزپروازی به سنگين خواب ِ روزانش زمستانی
خواب می‌بيند جهان ِ زندگانی را ،
در جهانی بين ِ مرگ و زندگانی .

همچنان با شربت ِ نوشش
زندگی در زهرهای ِ ناگوارايش .
خواب می‌بيند فرو بسته‌ست زرّين بال و پرهايش
از بر ِ او شورها برپاست .
می‌پرند از پيش ِ روی ِ او
دل‌به‌دو‌جايان ِ ناهمرنگ ،
و‌آفرين ِ خلق بر آن‌هاست .

خواب می‌بيند ( چه خواب ِ دلگزای او را )
که به‌نوک‌آلوده مرغی زشت ،
جوش ِ آن دارد که برگيرد ز جای او را
و اوست مانده با تن ِ لخت و پر ِ مفلوک و پای ِ سرد .

پوست می‌خواهد بدرّاند به تن بی‌تاب
خاطر ِ او تيرگی می‌گيرد از اين خواب
در غبارانگيزی از اين‌گونه با ايّام
چه بسا جاندار کاو ناکام
چه بسا هوش و لياقت‌ها نهان مانده
رفته با بسيارها روی ِ نشان ، بسيارها چه بی‌نشان مانده
آتشی را روی پوشيده به خاکستر
چه بسا خاکستر او را گشته بستر

هيچ کس پايان ِ اين روزان نمی‌داند .
برد ِ پرواز ِ کدامين بال تا سوی ِ کجا باشد .
کس نمی‌بيند .
ناگهان هولی برانگيزد
نابجايی گرم برخيزد
هوشمندی سرد بنشيند ،

ليک با طبع ِ خموش ِ اوست
چشم‌باش ِ زندگانی‌ها
سردی‌آرای ِ درون ِ گرم ِ او با بال‌هايش ناروان رمزی است
از زمان‌های ِ روانی‌ها .
سرگرانی نيستش با خواب ِ سنگين ِ زمستانی
از پس ِ سردیّ ِ روزان ِ زمستان است روزان ِ بهارانی .

او جهان‌بينی‌ست نيروی ِ جهان با او
زير ِ مينای ِ دو چشم ِ بی‌فروغ و سرد ِ او ، تو سرد منگر
رهگذار ! ای رهگذار
دلگشا آينده روزی است[1] پيدا بی‌گمان با او .

او شعاع ِ گرم از دستی به دستی کرده بر پيشانی ِ روز و شب ِ دلسرد می‌بندد
مرده را ماند . به خواب ِ خود فرو رفته‌ست امّا
بر رخ ِ بيداروار ِ اين گروه ِ خفته می‌خندد .

زندگی از او نشسته دست
زنده است او ، زنده‌ی ِ بيدار .
گر کسی او را بجويد ، گر نجويد کس ،
ورچه با او نه رگی هشيار .

سر شکسته‌وار در بالش کشيده ،
نه هوايی ياريش داده ،
آفتابی نه دمی با خنده‌اش دلگرم سوی ِ او رسيده
تيزپروازی به سنگين خواب ِ روزانش زمستانی
خواب می‌بيند جهان ِ زندگانی را
در جهانی بين ِ مرگ و زندگانی .

------------------------5 خرداد ِ 1320 [2]

&
نيما يوشيج . شعر ِ من . انتشارات ِ اميرکبير . ( چاپ ِ دوّم ، 1352 ) چاپ ِ پنجم ، 1362 . ( صص 18 – 15 )
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( نيما يوشيج . زندگانی و آثار ِ او ) . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ( چاپ ِ اوّل : تهران ، آذرماه ِ 1334 / دسامبر 1955 ) چاپ ِ دوّم : اسفندماه ِ 1346 / فوريه 1968 . از انتشارات : بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه . ( صص 230 – 228 )
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ( صص 297 – 295 )

$
در « مجموعه‌ی ِ آثار ... » ( طاهباز ، ص 297 ) ، پس از سطر ِ « او شعاع ِ گرم ... » ، يک سطر ِ خالی فاصله است . با توجّه به قافيه - « می‌بندد » و « می‌خندد » - ، اين فاصله نابه‌جاست .

?
پابرگ‌‌ها :
[1] در هر سه نسخه ( شعر ِ من ، مجموعه / عطائی ، مجموعه / طاهباز ) به همين صورت آمده : دلگشا آينده روزی است پيدا بی‌گمان با او . – امّا به نظر می‌رسد که به جای ِ « است » ، « هست » بوده باشد : دلگشا آينده روزی هست پيدا بی‌گمان با او . شايد هم اين‌طور خوانده می‌شود : دلگشا آينده‌ی ِ روزی‌ست پيدا بی‌گمان با او .
[2] تاريخ ، از « مجموعه‌‌‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج » ( طاهباز ) ، ص 297 .

در باره‌ی ِ نيما يوشيج ( از سيروس شاملو )

2006-12-15T16:12:00.000-08:00

در باره‌ی ِ نيما يوشيج ( از سيروس شاملو )

در باره‌ی ِ نيما يوشيج ، نظر ِ من اين است که اين شاعر در تاريخ و فرهنگ ِ ايرانی ، ويژه است ، و بسيار زود است [ که ] انديشه‌ی ِ فلاحتی به اعتبار ِ اين انديشمند پی‌ببرد . اين جامعه هنوز گرايش از روستا به شهر را به اتمام نرسانده است ، تا پروسه‌ی ِ اعتبار و ارزش ِ محيط ِ زيست را دريابد . نيما شاعری بود که اين پروسه را طی کرده بود و به طبيعت بازگشته بود . به همين دليل ، نيما نه تنها يک شاعر بود ، بلکه انديشه‌ای پست‌مدرن و فراصنعتی را پی‌ريزی کرد ؛ چيزی که امروز در [؟] انقلاب ِ اکولوژيک و ساختارشکن و آنارشيستی عنوان گرفته است ؛ و اين انديشه در محيطی شکل گرفت که اکثر ِ نازی‌ها و فاشيست‌های ِ سابق‌اش هوادار و پرچمدار ِ آزادی‌ از آب درآمده بودند ، و شيفته‌ی ِ تجمّلات ، و ترافيک ِ شهری ، و طرفدار ِ برد‌گی ِ کارخانه‌ها !

&
سيروس شاملو

يادداشت ِ مؤخّره‌ی « حرف‌های ِ همسايه »

2006-12-13T20:54:00.000-08:00

يادداشت ِ مؤخّره‌ی « حرف‌های ِ همسايه »

در اين مجموعه 71 يادداشت از نيما يوشيج که خود آن‌ها را با نام ِ « حرف‌های ِ همسايه » يا « نامه به همسايه » مشخّص کرده است ، گرد آمده است .
اين يادداشت‌ها ، که اغلب به صورت ِ نامه است ، خطابی‌ست به آشنا يا همسايه‌ای فرضی که در آن‌ها نيما نظرات ِ خود را درباره‌ی ِ شعر و هنر بازگو می‌کند .
اين يادداشت‌ها در طول ِ ساليان ِ مختلف نوشته شده است . پيش‌ترين تاريخ سال ِ 1318 است و آخرين نوشته از اين مجموعه به تاريخ ِ فروردين‌ماه ِ 1334 .
يادداشت‌هايی که با شماره‌های ِ 60 و 62 و 63 در اين مجموعه مشخّص شده است ، در مجلّه‌های ِ « خروس جنگی » و « کوير » - سال ِ 1328 – منتشر شده است ؛ و بقيّه از روی ِ دست‌نوشته‌های ِ نيما بازنويسی شده است .
بازنويسی ِ اين يادداشت‌ها از مينا هادی ، شراگيم يوشيج ، و غلام‌رضا امامی است .

--------------------------س . ط .

يادداشت ِ نيما درباره‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه »

2006-12-13T20:49:00.000-08:00

يادداشت ِ نيما درباره‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه » :

همسايه !
خواهش می‌کنم اين نامه‌ها را جمع کنيد . هرچند مکرّرات و عبارات ِ بی‌جا و حشو و زوايد زياد دارند و بايد اصلاح شود ، امّا يادداشت‌هايی است . اگر عمری نباشد برای ِ نوشتن ِ آن مقدّمه‌ی ِ حسابی درباره‌ی ِ شعر ِ من ، اقلّاً اين‌ها چيزی‌ست .
من خيلی حرف‌ها دارم برای ِ گفتن . نگاه نکنيد که خيلی از آن‌ها ابتدايی است ؛ ما تازه در ابتدای ِ کار هستيم . به اسم ِ « به همسايه » يا « حرف‌های ِ همسايه » باشد ، اگر روزی خواستيد به آن عنوانی بدهيد .
در واقع اين کار وظيفه‌يی‌ست که من انجام می‌دهم . شما در هرکدام از آن‌ها دقّت کنيد خواهيد ديد اين سطور با چه دقّتی که در من بوده است نوشته شده است . اميدوارم روزی شما هم اين کار را بکنيد و به اين کاهش بيفزاييد .

------------------------نيما يوشيج
------------------------خرداد 1324

&
نيما يوشيج . حرفهای همسايه . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 . ( پيشانه‌ی ِ کتاب ، ص 3 )

حرف‌های ِ همسايه ( 2 )

2006-12-12T22:13:00.000-08:00

حرف‌های ِ همسايه ( 2 )

عزيز ِ من ! بايد بتوانی به جای ِ سنگی نشسته ، ادوار ِ گذشته را که توفان ِ زمين با تو گذرانيده ، به‌تن حس کنی ... بايد بتوانی يک جام شراب بشوی که وقتی افتاد و شکست ، لرزش ِ شکستن را به‌تن حس کنی .
بايد اين کشش تو را به گذشته‌ی ِ انسان ببرد و تو در آن بکاوی . به مزار ِ مردگان فرو بروی ، به خرابه‌های ِ خلوت و بيابان‌های ِ دور بروی و در آن فرياد برآوری و نيز ساعات ِ دراز خاموش بنشينی ... به تو بگويم تا اين‌ها نباشد ، هيچ چيز نيست ....
دانستن ِ سنگی ِ يک سنگ کافی نيست . مثل ِ دانستن ِ معنی ِ يک شعر است . گاه بايد در خود ِ آن قرار گرفت و با چشم ِ درون ِ آن به بيرون نگاه کرد ، و با آنچه در بيرون ديده شده است به آن نظر انداخت . بايد بارها اين مبادله انجام بگيرد تا به فراخور ِ هوش و حسّ ِ خود ، و آن شوق ِ سوزان و آتشی که در تو هست ، چيزی فرا گرفته باشی .
ديدن در جوانی فرق دارد تا در سنّ ِ زيادتر . ديدن در حال ِ ايمان فرق دارد با عدم ِ ايمان . ديدن برای ِ اين که حتماً در آن بمانی ، يا ديدن برای ِ اين که از آن بگذری . ديدن در حال ِ غرور ، ديدن به حال ِ انصاف ، ديدن در حال ِ وقعه ، ديد در حال ِ سير ، در حال ِ سلامتی و غير ِ سلامتی ، از روی ِ علاقه يا غير ِ آن .
دنباله‌ی ِ حرف را دراز نمی‌کنم . تو بايد عصاره‌ی ِ بينايی باشی . بينايی‌ای فوق ِ دانش ، بينايی‌ای فوق ِ بينايی‌ها .... اگر چنين بتوانی بود مانند ِ جوانانی نخواهی بود که تاب ِ دانستن ندارند و چون چيزی را دانستند جار می‌زنند . شبيه ِ بوته‌های ِ خشک ِ آتش‌گرفته‌اند يا مثل ِ ظرف که گنجايش نداشته ، ترکيده‌اند . آن‌ها اصلاح‌شدنی نيستند و دانش برای ِ آن‌ها به منزله‌ی ِ تيغ در کف ِ زنگی ِ مست که می‌گويند ؛ زيرا با اين دانش بينايی‌ای جفت نيست .
تو بايد بتوانی بدانی چنان بينايی‌ای هست ؛ و به زور ِ خلوت ، بتوانی روزی دارای ِ آن بينايی باشی .

&
حرف‌های ِ همسا‌يه . سيروس طاهباز . انتشارات ِ دنيا . پنجم ، 1363 . ( يادداشت ِ شماره‌ی ِ 2 ، صص 8 – 7 )
در باره‌ی ِ شعر و شاعری . از مجموعه‌ی ِ آثار ِ نيما يوشيج . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدو‌ين سيروس طاهباز . با نظارت ِ شراگيم ‌يوشيج . انتشارات ِ دفترهای ِ زمانه . اوّل ، 1368 . ‌يادداشت ِ شماره‌ی ِ 2 . ( ص 26 – 25 ) .

$
يادآوری :
اختلافات ِ دو نسخه ، منحصر است به برخی تفاوت‌ها در نشانه‌گذاری ، و شکل ِ نگارش . ازجمله ‌اين‌که ، در « درباره‌ی ِ شعر و شاعری » چهار مورد نقطه‌چين کلّاً حذف شده ، و به‌جای ِ آن تک‌نقطه آمده ؛ و نشانه‌ی ِ نکره در « بينايی‌ای » ، در حرف‌های ِ همسايه به صورت ِ « يی » آمده : بينايی‌يی .
نخست متن را بر اساس ِ « حرف‌های ِ همسايه » تايپ کرده بودم و قرارم اين بود که حتّی در نشانه‌گذاری‌ها هم دست نبرم ؛ امّا اختلاف ِ دو منبع ( که – در اين مورد ِ خاص - هردو متن ، زير ِ نظر ِ طاهباز انجام گرفته[1] ) نشان می‌دهد که اهتمام‌کنندگان هيچ‌يک عين ِ دست‌نوشته‌ی ِ نيما را رعايت نکرده‌اند ؛ از اين‌رو ، پای‌بندی ِ من ِ نوعی به عين ِ متن در نسخه‌های ِ چاپی ، جز به معنای ِ « رعايت ِ سليقه و پسند ِ اهتمام‌کنندگان ( که بيشتر شخص ِ سيروس طاهباز می‌بُوَد ! ) » نخواهد بود . کاش طاهباز ( و هر کس ِ ديگری که به نشر ِ آثار ِ معاصران از روی ِ دست‌خط ِ ايشان می‌پردازد ) متوجّه می‌بود که به‌هيچ‌وجه نبايد در عين ِ دست‌نوشته‌ی ِ شاعر يا نويسنده دست برد . با اين‌حال ، به متن ِ « حرف‌های ِ همسايه » وفادار مانده‌ام ، و در آن هيچ تغييری نداده‌ام ؛ الّا « يی » که « ای » آورده‌ام ؛ و يکی‌دو مورد نقطه و ويرگول ... !

?
پابرگ :
[1] در مقدّمه‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه » توضيحی که اهتمام‌کننده را مشخّص کند نيامده ! پس ، بنگريد به يادداشتی که در پايانه‌ی ِ کتاب ديده می‌شود !!

در حاشيه‌ی ِ « پادشاه ِ فتح »

2006-12-09T18:04:00.000-08:00

در حاشيه‌ی ِ « پادشاه ِ فتح »

"
به نظر می‌رسد که نيما در دو سطر ِ آغازين ِ اين شعر ، از طرز ِ استعاره‌پردازی ِ نظامی تأثير‌پذيری داشته است :
-------------------چو من زنگی آنگه که خندان بُوَد
-------------------سيه‌شيری الماس‌دندان بُوَد

-------------------سياهان از آن کار دندان‌سفيد
-------------------ز خنده لب ِ روميان نااميد
-------------------شب آن بِه که پوشيده‌دندان بُوَد
-------------------که آن‌لحظه ميرد که خندان بُوَد

-------------------چو گوهر فرو برد گاو ِ زمين
-------------------برون جست شير ِ سياه از کمين
-------------------بر آفاق شد گاو ِ گردون دلير
-------------------برآمد ستاره چو دندان ِ شير [1]
------------------------شرف‌نامه ( خمسه . صفحات ِ 898 ، 892 ، و 889 . )

""
بيدل ِ دهلوی گفته است :
-------------------صبحدم سيّاره بال افشاند از دامان ِ شب
-------------------وقت ِ پيری ريخت از هم عاقبت دندان ِ شب
------------------------------( شاعر ِ آينه‌ها ، غزل ِ 27 ، ص 134 )

از يادداشت ِ نگارنده بر کناره‌ی ِ « مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج » ، جنّتی عطائی ، ص 309 ( 28 فروردين ِ 1376 )

&
شاعر ِ آينه‌ها ( بررسی ِ سبک ِ هندی و شعر ِ بيدل ) . دکتر محمّدرضا شفيعی کدکنی . انتشارات ِ آگاه . چاپ ِ دوّم ، زمستان 1368 .
کلّيّات ِ خمسه‌ی ِ حکيم نظامی گنجوی . با مقابله و تصحيح از روی ِ صحيح‌ترين نسخ ِ معتبر ِ چاپی و خطّی . مصحّح ( ؟! ) . انتشارات ِ اميرکبير . چاپ ِ چهارم ، 1366 .

?
پابرگ :
[1] « شير » ِ بيت ِ دوّم ، همان « شير ِ سياه » ِ بيت ِ اوّل است .
« گاو ِ زمين » اشاره دارد به باور ِ پيشينيان ، که زمين را روی ِ شاخ ِ گاو می‌پنداشتند ...
« گاو ِ گردون » يکی از صور ِ فلکی است ؛ ثَور ( و از بروج ِ دوازده‌گانه : برج ِ ثور ) .
احتمالاً « شير » در « دندان ِ شير » ، دربردارنده‌ی ِ اشاره‌ای است به همرنگی ِ شير ِ خوراکی و ستاره !

بز ِ ملّا‌حسن

2006-12-09T16:46:00.000-08:00

بز ِ ملّا‌حسن

بز ِ ملّا‌حسن ِ مسئله‌گو
چو به ده از رمه می‌کردی رو
داشت همواره به همره ، پس‌اُُفت ،
تا سوی ِ خانه ، ز بزها ، دو سه جفت .
بز ِ همسايه ، بز ِ مردم ِ ده ،
همه پر شير و همه نافع و مفت .
شاد ملّا پی ِ دوشيدنشان
جستی از جای و به تحسين می‌گفت :
« مرحبا بز‌بزک ِ زيرک ِ من
که کند سود ِ من افزون به‌نهفت ! »

روزی آمد ز قضا بز گم شد
بز ِ ملّا به سوی ِ مردم شد .

جست ملّا ، کسل و سرگردان ،
همه ده ، خانه‌ی ِ اين خانه‌ی ِ آن ،
زير ِ هر چاله و هر دهليزی
کنج ِ هر بيشه ، به هر کوهستان ،
ديد هر چيز و بز ِ خويش نديد
سخت آشفت و به خود عهدکنان
گفت : « اگر يافتم اين بدگوهر
کنمش خرد سراسر ستخوان . »

ناگهان ديد فراز ِ کمری
بز ِ خود را ز پی ِ بوته‌چری .
رفت و بستش به رسن ، زد به عصا :
« بی‌مروّت بز ِ بی شرم و حيا !
اين‌همه آب و علف دادن ِ من
عاقبت از توام اين بود جزا
که خورَد شير ِ تو را مردم ِ ده ؟ »
بزک افتاد و بر او داد ندا :
« شير ِ صد روزه بزان ِ دگران
شير ِ يک روز ِ مرا نيست بها ؟ »

يا مخور حقّ ِ کسی کز تو جداست
يا بخور با دگران آنچه تراست .

----------------------------------20 جدی 1302

&
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ( ص 7 – 69 )
نيما يوشيج . حکايات و خانواده ی ِ سرباز . ( دارنده‌ی ِ حقّ ِ چاپ ِ آثار ِ نيما يوشيج به صورت ِ کتاب ، شراگيم يوشيج ) . انتشارات ِ اميرکبير . ( چاپ ِ اوّل ، 1353 ؛ چاپ ِ دوّم ، 1354 )چاپ ِ سوّم ، 1362 .

"
تايپ : مازيار سهرابی

برف

2006-12-08T20:43:00.000-08:00

برف

زردها بی‌خود قرمز نشده‌ند
قرمزی رنگ نينداخته است
بی‌خودی بر ديوار .

صبح پيدا شده از آن طرف ِ کوه ِ ازاکو [1]، امّا
وازنا [2] پيدا نيست
گرته‌ی ِ روشنی ِ مرده‌ی ِ برفی همه کارش آشوب
بر سر ِ شيشه‌ی ِ هر پنجره بگرفته قرار .

وازنا پيدا نيست
من دلم سخت گرفته‌ست ازين
ميهمانخانه‌ی ِ مهمان‌کش ِ روزش تاريک
که به جان ِ هم نشناخته انداخته است :
چند تن خواب‌آلود
چند تن ناهموار
چند تن نا‌هشيار .

---------------------------1334 [3]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( جنّتی عطائی ) ؛ ص 248 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( سيروس طاهباز ) ؛ ص 513 - 512 .
ماخ‌اولا ؛ ص 72 – 71 .
برای ِ مشخّصات ِ کامل ِ مآخذ ، کليک کنيد .

$
يادآوری : اين شعر در « مجموعه‌ی ِ اشعار ... » ( جنّتی عطائی ) و دفتر ِ « ماخ‌اولا » بدون ِ تاريخ است . در « مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيمايوشيج » ( تدوين ِ طاهباز ) ، تاريخ ِ 1334 ذکر شده . ( در يادداشتی ، از سيروس طاهباز ، بر پيشانه‌ی ِ « ماخ‌اولا » ، تاريخ ِ سرايش ِ اين قطعه ، و چند قطعه‌ی ِ ديگر ، پيش از 1332 گفته شده . )
اين قطعه ، در « ماخ‌اولا » ، عنوان هم ندارد ( هيچ‌يک از قطعات ِ اين دفتر ، عنوان ندارد ؛ و اين عنوان نگذاشتن کار ِ خود ِ نيماست [ بنگريد به يادداشت ِ نيما ، که در آغازه‌ی ِ دفتر نقل شده ] . )
q
در مجموعه‌ی ِ جنّتی ، بعد از « بر سر ِ شيشه‌ی ِ ... » ، ضمن ِ فاصله ، نشانه‌ی ِ سه‌ستاره نيز آورده شده . امّا من تصوّر نمی‌کنم که به چنين نشانه‌ای نياز باشد ( و بعيد است که نيما به‌کار برده باشد ) .
نخستين فاصله ( بعد از سطر ِ سوّم ) از دفتر ِ « ماخ‌اولا » است و در دو مأخذ ِ ديگر نيست .

?
پابرگ‌ها :
[1]ازاکو : آزادکوه . نام ِ کوهی است در مازندران . ( مجموعه‌ی ِ طاهباز ؛ واژه‌نامه‌ی ِ طبری ، ص 605 . ) . در دو مأخذ ِ ديگر نيز توضيحی بيش از همين مختصر نيامده .
در مجموعه‌ی اشعار ( جنّتی ) ، « ازاگو » آمده ، و در دو مأخذ ِ ديگر به کاف : ازاکو ؛ و گويا همين درست باشد ، يا درست‌تر . « کو » بايد کوتاه‌شده‌ی ِ « کوه » باشد .
[2] نام دهکده‌ای است در مازندران ( جنّتی ، ص 248 ) .
نام ِ کوهی است در يوش ؛ رو در روی ِ خانه‌ی ِ نيما . گويند هرگاه ابر آن را بپوشاند ، در قشلاق بارندگی است . ( ماخ‌اولا ، ص 78 ) ( مجموعه‌ی ِ طاهباز ، ص 608 )
[3] تاريخ از مجموعه‌ی ِ طاهباز ، ص 513 .

پادشاه ِ فتح

2006-11-30T17:43:00.000-08:00

پادشاه ِ فتح

در تمام ِ طول ِ شب ،
کاين سياه ِ سالخورد انبوه ِ دندان‌هاش ‌می‌ريزد ؛
وز درون ِ تيرگی‌های ِ مزوّر ،
سايه‌های ِ قبرهای ِ مردگان و خانه‌های ِ زندگان در هم ‌می‌آميزد ،
وآن جهان‌افسا ، نهفته در فسون ِ خود ،
از پی ِ خواب ِ درون ِ تو ،
مي دهد تحويل از گوش ِ تو خواب ِ تو به چشم ِ تو ،
پادشاه ِ فتح بر تختش لميده‌ست .
بس شب ِ دوشين بر او سنگين و بزم آشوب بگذشته ،
لحظه‌ای چند استراحت را ،
مست بر جا آرميده‌ست .

ليک چون در پيکر ِ خاکستری ، آتش [1]
چشم ‌می‌بندد به خواب ِ نقشه‌ها ، دلکش ؛
و اوست در انديشه‌ی ِ دور و درازش غرق .

از زمانی کز ره ِ ديوارها ، فرتوت
( که به زير ِ سايه‌ی ِ آن ، رقص ِ حيرانی غلامان راست )
روی ِ پاره پاشنه‌هاشان ،
پای خامش بر سر ِ ره ‌می‌گذارند ،
تا مبادا خواب ِ خوش گردد
از جهانخواری ، درين هنگامه ، بشکسته
و نهاد ِ تيرگی ، زيور گرفته از نهاد ِ او ،
بر سرير ِ حکمرانی ، چون خيال ِ مرگ ، بنشسته ،
وز نهفت ِ رخنه‌های ِ خانه‌هاشان ، وای‌شان از زور ِ شاديشان
بر دل ِ رنجور ِ مردم تازيانه‌ست ،
و خيال ِ هر طرفداری بهانه‌ست
تا زمان کاوای ِ طنّاز ِ خروس ِ خانه‌ی ِ همسايه‌ام ، مسکين ،
‌می‌شکافد خانه‌های ِ رخنه‌های ِ هر نهفت ِ قيل و قالی را [2]
وز نهان ره ، پاسبانان ِ شب ِ ديرين
سوت ِ شب را ، چون نفير ِ کارفرمايان ،
در عروق ِ رفته از خون ِ شب ِ ديرين ‌می‌اندازند .
يا به آرامی گرفته جا ،
شکل ِ تابوتی ، به روی ِ دوش‌های ِ لاغر و عريان ،
از بر ِ اين خاک‌اندود ِ غبارآلود .
يا[3] صدای ِ وای ِ خيل ِ خستگان ‌می‌آگند از دور [4]
نغمه‌های ِ هول را در گوش ِ[5] شب گردان ؛
وز پی آنکه مباد از گل نثاری ،
باغ در ‌می‌بندد و ديوار .

در همه اين لحظه‌های ِ از پس ِ هم رفته‌ی ِ ويران ،
( از بُن ِ ويرانه‌اش امّيدهای ِ ماندگان مدفون ،
وز بر ِ آن بزم‌های ِ سرکشان برپا )
با تکاپوی ِ خيالش گرم در شور ِ نهان‌ست او .
در دلاويز ِ سرای ِ سينه‌اش برپاست غوغاها ،
زآمد و رفت ِ هزاران دست در کاران .

‌می‌گشايد چشم ،
چشم ديگر روزگاری‌ست .
لب ‌می‌انگيزد به خنديدن ؛
با دهان ِ خنده‌ی ِ او انفجاری‌ست .

زانفجار ِ خنده‌ی ِ امّيدزايش ،
سرد ‌می‌آيد ( چنان چون ناروا امّيد ِ بدجويان ) [6]
هر بدانگيز انفجاری که ازآن طفلان در انديشه‌ند
گرم ‌می‌آيد اجاق ِ سرد .

اندر اين گرمی و سردی ، عمر ِ شب کوتاه ،
( آنچنان کز چشمه‌ی ِ خورشيد ) [7]
آمدگانی هراسان‌اند
رفتگانی باز ‌می‌گردند .
در همان لحظه که ره بر روی ِ سيل ِ دشمنان بسته ،
و گشاد ِ سيلشان چون جوی ِ کوری ،
با نهاد ِ ظلمت ِ رو در گريز از صبح ،
در درون ِ ظلمت ِ مقهور ‌می‌تازد .
و صداهای ِ غلاده‌های ِ گردن‌های ِ محرومان
( چون صداپرداز ِ پاهاشان به زنجير )
رقص ِ لرزان ِ شکستن را ‌می‌آغازد ،
اوست با انديشه‌اش بسته .
وندر آرام ِ سرای ِ شهر ِ نوتعمير ِ خود پويا ؛
از نگاه ِ زير چشم ِ خود ،
با تو اين حرف ِ دگر هر لحظه ‌می‌گويد :

« بيهده خواب ِ پريشان طفل ِ ره را ‌می‌کند بيدار ؛
« وز نگاه ِ ناشکيبايش
« ‌می‌فزايد بر درازی راه .
« من که در اين داستان نقطه‌گذار ِ نازک‌انديشم ،
« فاصله‌های ِ خطوط ِ سر بهم آورده‌ی ِ آن را
« خوب از هم ‌می‌دهم تشخيص . ‌می‌دانم
« که کدامين خام را خسته‌ست دل در اين شب ِ تاريک ؛
« يا کدامين پای ‌می‌لرزد به روی ِ جاده‌ی ِ باريک .

« همچو خاری ، کز ره ِ پيکر ، برون آور
« از ره ِ گوش ِ خود ، ای معصوم ِ من !
« هر خبر را که شنيدی وحشت‌افزای
« با هوای ِ گرم استاده نشان ِ روز ِ بارانی‌ست .
« چون ‌می‌انديشد هدف را مرد ِ صيّاد ،
« خامشی ‌می‌آورد در کار .
« همچنين درگيرد آتش از نهفت آنگه زبان در شعله آرايد .

« بر عبث خاطر ميازار
« باش در راه ِ چنين خاطر نگهدار
« نيست کاری کاو اثر برجای نگذارد
« گرچه دشمن صد در او تمهيدها دارد .
« زندگانی نيست ميدانی
« جز برای ِ آزمايش‌ها که ‌می‌باشد .
« هر خطای ِ رفته ، نوبت با صوابی دارد از دنبال [8]
« مايه‌ی ِ ديگر خطا ناکردن ِ مرد
« هست از راه ِ خطاها کردن ِ مرد .
« وان بکار آمد که او در کار ،
« ‌می‌کند روزی خطا ناچار .

« نکته اين‌ست و به ما گفته‌ند . وين نکته نمی‌دانند [9]
« آن بخيلان ، تعزيت‌پايان ؛
« صحنه‌ی ِ تشويش ِ شب را دوزخ‌آرايان .
« و به مسمار ِ صدای ِ هيچ نيرويی [10]
« گوش نگشايد از آنان ليک .

« بی پی و بُن بر شده ديوار ِ بدجويان ،
« روی در سوی ِ خرابی‌ست .
« بر هر آن اندازه کاو بر حجم افزايد ،
« و به بالاتر ، ز روی ِ حرص ، بگرايد ،
« گشته با روی ِ خرابش بيشتر نزديک .
« وين نمی‌دانند آنان ، آن گروه ِ زنده در صورت
« چون معمّاشان به پيش ِ چشم هر آسان ،
« کاندرين پيچيده ره لغزان ،
« سازگاری کردن ِ دشمن ،
« همچنان ناسازگاری‌ها که او دارد ، تشنّج‌های ِ مرگ ِ اوست
« و به مسمار ِ صدای ِ هيچ نيرويی
« گوش نگشايند و نگشوده‌اند . لکن ... »

پادشاه ِ فتح در آندم که بر تختش لميده‌ست ،
بر بد و خوب ِ تو دارد دست .
از درون ِ پرده ‌می‌بيند ،
آنچه با انديشه‌های ِ ما نيايد راست ؛
يا ندارد جای در انديشه‌های ِ ناتوان ِ ما .
وز برون ِ پرده ‌می‌يابد
نيروی ِ بيداری‌يی را پای بگرفته ،
که از آن خواب ِ فلاکت‌زای ِ روزان ِ پريشانی هلاک است .

در تمام ِ طول ِ شب
که در آن ساعت‌شماری‌ها زمان راست [11]
و به تاريکی درون ِ جادّه تصويرهای ِ بر غلط در چشم ‌می‌بندد ؛
وز درون ِ حبسگاهش تيره و تاريک ،
صبح ِ دلکش را خروس ِ خانه ‌می‌خواند .
وين خبر در اين سرای ِ ريخته هر بندش از بندش ز هر گوشه ، [12]
‌می‌دهد گوش ِ کسان را هر زمان توشه .
و به هم نوميد ‌می‌گويند :
-------------------پادشاه ِ فتح مرده‌ست .
-------------------تن جداری سرد او را ‌می‌نمايد .
-------------------استخوان در زير ِ رنگ ِ پوست ،
-------------------نقشه‌ی ِ مرگ ِ تنش را ‌می‌گشايد .

اوست زنده . زندگی با اوست .
ز اوست ، گر آغاز ‌می‌گردد جهان را ، رستگاری .[13]
هم ازو ، پايان بيابد گر زمان‌های ِ اسارت .
او بهار ِ دلگشای ِ روزهايی هست ديگرگون ؛
از بهار ِ جانفزای ِ روزهايی خالی از افسون .

در چنين وحشت‌نما پاييز ،
کارغوان از بيم ِ هرگز گل نياوردن ،
در فراق ِ رفته‌ی ِ امّيدهايش خسته ‌می‌ماند ،
‌می‌شکافد او بهار ِ خنده‌ی ِ امّيد را ز امّيد ؛
واندر او گل ‌می‌دواند .

او گشايش را قطار ِ روزهای ِ تازه ‌می‌بندد .
اين شبان ِ کورباطن را
که ز دل‌ها نور خورده
روشنانش را ز بس گمگشتگی گويی دهان ِ گور برده ،
بگذرانيده ز پيش ِ چشم ِ نازک‌بين ،
ديده‌بانی ‌می‌کند با هر نگاه از گوشه‌اش پنهان ،
بر همه اينها که ‌می‌بيند .
وز همه اينها که ‌می‌بيند
پوزخند ِ باوقارش پُر تمسخر ‌می‌دود لرزان به زير ِ لب ، [14]
زين خبرها ، آمده از کاستن‌هايی که دارد شب ،
بر دهان ِ کارسازانش که ‌می‌گويند :
-------------------پادشاه ِ فتح مرده‌ست .
-------------------خنده‌اش بر لب ،
-------------------آرزوی ِ خسته‌اش در دل ،
-------------------چون گل ِ بی آب کافسرده‌ست .

‌می‌گشايد تلخ ،
شاد ‌می‌ماند
در گشاد ِ سايه‌ی ِ اندوه ِ اين ديوار
مست از دلشادی ِ بی‌مر ،
خاطرش آزاد ‌می‌ماند .

در تمام ِ طول ِ شب . آری .
کز شکاف ِ تيرگی‌های ِ به‌جا‌مانده گريزان‌اند
سرگران کارآوران ِ شب ؛
وز دل ِ محراب قنديل ِ فسرده ‌می‌شود خاموش ؛
وين خبر چون مرده‌خونی کز عروق ِ مرده بگشايد ،
‌می‌دمد در عِرق‌های ِ ناتوان ِ ناتوانان ؛
و به ره آبستن ِ هولی‌ست بيهوده ؛
و آن جهان‌افسا ، نهفته در فسون ِ خود ،
از پی ِ خواب ِ درون ِ تو ،
‌می‌دهد تحويل از گوش ِ تو خواب ِ تو به چشم ِ تو ؛
وز ره ِ چشمان به خون ِ تو .

-------------------فروردين ِ 1326 [15]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . صص 316 – 309 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، صص 430 – 424 .
نيما يوشيج . شهر شب و شهر صبح . انتشارات ِ مرواريد . چاپ ِ پنجم ، 1363 . صص 62 – 49 .

$
پابرگ ها :
[1] در « مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج » ( تدوين ِ سيروس طاهباز ) ، اين سطر ( مصراع ) در پرانتز آمده و پيش از آن ، اين مصرع را داريم : « در غبارآلود ِ دود ِ خاطرش ، امّا » .
طاهباز ، روی ِ عنوان ِ شعر نشانه‌ی ِ ارجاع به پابرگ گذاشته ، و در پابرگ چنين آورده :
« دو بند لازم را از من استادترها حذف کرده‌اند که رگ جان شعر است و در چاپ بعد بايد اضافه کنم : 1 - در غبارآلود ِ دود ِ خاطرش ، امّا + 3 مصراع بعد آن . 2 – ز انفجار خنده‌ی اميدزايش + 3 مصرع بعد از آن . باقی حذف‌ها ضرری ندارد . »
درباره‌ی ِ طاهباز و خيانت‌ها و زيان‌زدن‌های ِ او به شعر ِ نيما ، جای ِ ديگری مفصّلاً خواهم نوشت . ( او حالا چند سالی هست که کاملاً مرده است ؛ امّا اين يک وادی ، مرده و زنده نمی‌شناسد . اگر کسی بخواهد که بعد ِ مرگ ، پشت ِ سرش حرف نزنيم ، بايد از اوّل ‌می‌دانست و وارد ِ وادی ِ « گپ » نمی‌شد . انتقاد و حساب‌رسی ِ نوشتار ، مرده و زنده سرش نمی‌شود ، مع‌الاسف ! ) اينجا به همين چار کلمه بسنده می‌کنم که : اوّلاً در « مجموعه‌ی ِ اشعار ... » از جنّتی ، و « شهر شب و شهر صبح » ( که البتّه گويا خود ِ طاهباز تنظيم کرده ) جز يک مصرع ِ « در غبارآلود ِ دود ِ خاطرش ، امّا » چيزی کم نيست . ثانياً اين که طاهباز می‌گويد « باقی حذف‌ها ضرری ندارد » نشان می‌دهد که هيچ از شعر نمی‌فهميده بنده‌ی ِ خدا . مرد ِ حسابی ! مگر خيک ِ ماست است يا جُوال ِ شلغم ، که ضرری ندارد !؟
و ثالثاً ، به نظر ِ من ، اين بند به صورتی که طاهباز آورده ، پذيرفتنی نيست . تصوّر می‌کنم يکی از اين دو مصرع ، بدل بوده باشد ؛ يعنی اين بند به يکی از اين دو صورت بوده :
ليک چون در پيکر ِ خاکستری ، آتش
چشم می‌بندد به خواب ِ نقشه‌ها ، دلکش ؛
و اوست در انديشه‌ی دور و درازش غرق .
يا :
در غبارآلود ِ دود ِ خاطرش ، امّا
چشم می‌بندد به خواب ِ نقشه‌ها ، دلکش ؛
و اوست در انديشه‌ی دور و درازش غرق .
اين هم که مصرع ِ « ليک چون ... » در پرانتز آمده ، به اين حدس بيشتر دامن می‌زند . شايد هم ، هردو بوده ؛ امّا به اين صورت :
ليک چون در پيکر ِ خاکستری ، آتش
( در غبارآلود ِ دود ِ خاطرش ، امّا )
چشم می‌بندد به خواب ِ نقشه‌ها ، دلکش ؛
و اوست در انديشه‌ی دور و درازش غرق .

[2] طاهباز : ره نهفت . ( ص 425 )
[3] طاهباز : با صدای ... . ( ص 425 )
برای ِ من ، ترجيح ِ يکی بر ديگری دشوار است ! شايد هم هردو درستان بُوَد . حتّی امکان ِ اين هم هست که خود ِ شاعر هم گير افتاده بوده !!
[4] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 53 ) ، طاهباز ( ص 425 ) : می‌آکند ( به کاف / k )
[5] طاهباز : گردش شب گردان . ( بی هيچ شکّی ، غلط ِ حروف چينی است . )
[6] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 54 ) ، طاهباز ( ص 426 ) : ناروا امّيد ِ بدجويی .
[7] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 54 ) ، طاهباز ( ص 426 ) – پرانتز ندارد .
[8] در مجموعه‌ی ِ اشعار ، چاپ ِ جنّتی ( که نسخه‌ی ِ اساس ِ من است ) « گر خطايی رفت ، نوبت ... » آمده . متن از : شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 57 ) ، طاهباز ( ص 427 ) .
[9] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 57 ) ، طاهباز ( ص 427 ) : ... به ما گفته‌اند . لکن اين نمی‌دانند .
[10] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 57 ) : « نيرويی» را ندارد .
[11] در مجموعه‌ی ِ اشعار ، چاپ ِ جنّتی ( اساس ِ نقل ِ من ) « ... ساعت شماری‌ها زمان است » آمده . متن از : شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 58 ) ، طاهباز ( ص 428 ) .
[12] در مجموعه‌ی ِ اشعار ، چاپ ِ جنّتی ( اساس ِ نقل ِ من ) « ... هر بندش از بند ز هر گوشه » آمده . متن از : شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 59 ) ، طاهباز ( ص 429 ) . با اين حال ، احتمال ِ درستی ِ ضبط ِ جنّتی هم هست : هر بندش از بند ِ ز هر گوشه .
[13] در مجموعه‌ی ِ اشعار ، چاپ ِ جنّتی ( اساس ِ نقل ِ من ) « ... جهان ما ، رستگاری » آمده . متن از : شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 59 ) ، طاهباز ( ص 429 ) . به احتمال ِ قوی – بلکه بی ترديد - ، نادرستی ِ حروف چينی است .
[14] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 60 ) ، طاهباز ( ص 430 ) : پوسخند .
در فرهنگ ِ معين اين وجه ذکر نشده ، امّا ذيل ِ « پوزخند » می‌خوانيم : « [ = پوزه خند = پوزخنده ، از " پوست خنده ؟ " ! در پوست خنديدن ( پوست ) ] ( إمر ) لبخندی که بقصد انکار ، تحقير يا استهزا زنند ؛ پوزخنده ، پوزه خند . » -- بنابر اين هيچ بعيد نيست که نيما همين وجه را به کار برده باشد . در تداول ِ عام نيز با « س » تلفّظ می‌شود نه با « ز » !
[15] تاريخ از مجموعه‌ی ِ طاهباز و شهر شب ... .

تابناک ِ من

2006-07-11T20:17:00.000-07:00

تابناک ِ من

تابناک ِ من بشد دوش از بر ِ من ! آه ديگر در جهان
می‌بُرم آن رشته‌ها که بود بافيده ز پهنای ِ اميد ِ مانده روشن .
ديگرم نرگس نخواهد – آن‌چنان‌که بود خنده‌ناک – خندد
روی مانندان ِ گلشن .
من به زير ِ اين درخت ِ خشک ِ انجير
که به شاخی عنکبوت ِ منزوی را تار بسته ،
می‌نشينم آنقَدَر روزان شکسته ،
که بخشکد بر تن ِ من پوست .
ای که در خلوت‌سرای ِ دردبار ِ شاعری سرگشته داری جا !
کوله‌بار ِ شعرهايم را بياور ، تا به زير ِ سر نهاده
- روی زير ِ آسمان و پای دورم از دياران –
از غم ِ من گر بکاهد يا نکاهد ؛
خواب ِ سنگينم ربايد آن‌چنان ،
که دل‌ام خواهد .

-------------------فروردين ِ 1321 [1]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 254 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص 308 .

?
[1] تاريخ از مجموعه‌ی ِ کامل ... ( طاهباز ، ص 308 ) است .

« ری را »

2006-06-20T18:10:00.000-07:00

« ری را »

« ری را » ... صدا می‌آيد امشب
از پشت ِ « کاچ »[1] که بند آب [2]
برق ِ سياه‌تابش ، تصويری از خراب
در چشم می‌کشاند .
گويا کسی‌ست که می‌خواند ...

امّا صدای ِ آدمی اين نيست .
با نظم ِ هوش‌ربايی من
آوازهای ِ آدميان را شنيده‌ام
در گردش ِ شبانی سنگين ؛
ز اندوه‌های ِ من ،
سنگين‌تر .
و آوازهای ِ آدميان را يکسر
من دارم از بر .

يک‌شب درون ِ قايق دلتنگ ،
خواندند آنچنان ؛
که من هنوز هيبت ِ دريا را ،
در خواب می‌بينم .

« ری را » . « ری را » ...
دارد هوا که بخواند ، [3]
در اين شب ِ سيا .
او نيست با خودش ،
او رفته با صدايش امّا ؛
خواندن نمی‌تواند .

---------------1331 [4]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص ‌336‌ .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص ‌505‌ .
از نيما تا بعد ( برگزيده‌ای از شعر ِ امروز ِ ايران ) . به انتخاب ِ فروغ فرّخ‌زاد . به اهتمام ِ مجيد روشنگر . انتشارات ِ مرواريد . چهارم ، 1363 ؛ ص 34 .
?
[1] کاچ : قطعه‌ی ِ کوچک ِ جنگل در ميان ِ مزارع [ يادداشت ِ ابوالقاسم جنّتی . مجموعه‌ی ِ اشعار ، ص ‌336 ]
[2] به دو صورت می‌توان خواند : بند‌آب / بند ِ آب . چون نمی‌توانم مطمئن باشم که نيما به چه صورت می‌خوانده ، نشانه‌ی ِ اضافه نياوردم . به ديکلمه‌ی ِ شاملو هم متأسّفانه دسترسی ندارم ( قرار بوده دوستی سی‌دی ِ آن را برايم بياورد ، که هنوز نياورده . به حافظه هم اعتمادی نيست ؛ اگرچه ) ، فکر می‌کنم شاملو « بند ِ آب » خوانده .
[3] در کتاب ِ « از نيما تا بعد » ( مجموعه‌ای از اشعار ِ نيمايی ، به انتخاب ِ فروغ ، ص 34 ) : دارد هوای ِ آن که بخواند .
[4] تاريخ ، از مجموعه‌ی ِ طاهباز ؛ ص ‌505 .

خانه‌ام ابری‌ست

2006-06-18T19:57:00.000-07:00

خانه‌ام ابری‌ست

خانه‌ام ابری‌ست
يکسره روی ِ زمين ابری‌ست با آن .

از فراز ِ گردنه خرد و خراب و مست ،
باد می‌پيچد .
يکسره دنيا خراب از اوست ،
و حواس ِ من !
آی نی‌زن که تو را آوای ِ نی برده‌ست دور از ره ، کجايی ؟

خانه‌ام ابری‌ست امّا ،
ابر بارانش گرفته‌ست .
در خيال ِ روزهای ِ روشنم کز دست رفتندم ،
من به روی ِ آفتابم ،
می‌برم در ساحت ِ دريا نظاره .
و همه دنيا خراب و خرد از باد است ،
و به ره نی‌زن که دايم می‌نوازد نی ، در اين دنيای ِ ابر اندود ،
راه ِ خود را دارد اندر پيش .

---------------... [1]
&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 339 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص 504 .

?
[1] در هيچ‌يک از دو مجموعه ، اين شعر تاريخ ندارد ؛ امّا در مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ( طاهباز ) ، در ميان ِ سروده‌های ِ سال ِ 1331 آمده .

حرف‌های ِ همسايه (1)

2006-05-29T17:55:00.000-07:00

حرف‌های ِ همسايه (1)

عزيز ِ من ! آيا آن صفا و پاکيزگی را که لازم است ، در خلوت ِ خود می‌يابی يا نه ؟ عزيز ِ من ! جواب ِ اين را از خودت بپرس . هيچکس نمی‌داند تو چه می‌کنی ، و تو را نمی‌بيند .
آيا چيزهايی را که ديده نمی‌شوند ، تو می‌بينی ؟ آيا کسانی را که می‌خواهی در پيش ِ تو حاضر می‌شوند ، يا نه ؟ آيا گوشه‌ی ِ اتاق ِ تو ، به منظره‌ی ِ دريايی مبدّل می‌شود ؟ آيا می‌شنوی هر صدايی را که می‌خواهی ؟
می‌بينی هنگامی را که تو سال‌هاست مرده‌يی ، و جوانی که هنوز نطفه‌اش بسته نشده ، سال‌ها بعد در گوشه‌يی نشسته ، از تو می‌نويسد ؟
هر وقت همه‌ی ِ اين‌ها هستی داشت ، و در اتاق ِ محقّر ِ تو دنيايی جا گرفت ، در صفا و پاکيزگی ِ خلوت ِ خود شک نکن .
اگر جز اين است ، بدان که خلوت ِ تو يک خلوت ِ ظاهری‌ست ؛ مثل ِ اين است که تاجری برای ِ شمردن ِ پول‌های ِ خود ، در به روی ِ خود بسته است .
دل ِ تو با تو نيست و تو از خود ، جدا هستی . آن تويی که بايد با تو [1] باشد ، از تو گريخته است . شروع کن به صفا دادن ِ شخص ِ خودت ، شروع کن به پاکيزه ساختن ِ خودت ...
آن خلوت که ما از آن حرف می‌زنيم ، عصاره‌يی از صفا و پاکيزگی ِ ماست ، نه چيز ِ ديگر .

&
حرف‌های ِ همسا‌يه . سيروس طاهباز . انتشارات ِ دنيا . پنجم ، 1363 . ( صص 6 – 5 )
در باره‌ی ِ شعر و شاعری . از مجموعه‌ی ِ آثار ِ نيما يوشيج . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدو‌ين سيروس طاهباز . با نظارت ِ شراگيم ‌يوشيج . انتشارات ِ دفترهای ِ زمانه . اوّل ، 1368 . ‌يادداشت ِ شماره‌ی ِ 1 . ( ص 24 – 23 ) .
?
[1] تو - در حرف‌های ِ همسايه ( ص 6 ) ، « تن » آمده ( و درست همين « تو » است که از « در باره‌ی ِ شعر و شاعری » [ ص 24 ] نقل شده ) .

به شب آويخته مرغ ِ شباويز

2006-05-25T18:57:00.000-07:00

به شب آويخته مرغ ِ شباويز

به شب آويخته مرغ ِ شباويز
مدامش کار ِ رنج‌افزاست ، چرخيدن .
اگر بی‌سود می‌چرخد
وگر از دستکار ِ شب ، درين تاريکجا ، مطرود می‌چرخد ...

به چشمش ، هر چه ، می‌چرخد ، - چو او بر جای –
زمين با جايگاهش تنگ
و شب ، سنگين و خونالود ، برده از نگاهش رنگ ،
و جاده‌های ِ خاموش ايستاده
که پاهای ِ زنان و کودکان با آن گريزانند ؛
چو فانوس ِ نفس مرده ،
که در او روشنايی از قفای ِ دود می‌چرخد .

ولی در باغ می‌گويند :
« به شب آويخته مرغ ِ شباويز
به پا ، ز آويخته ماندن ، بر اين بام ِ کبود اندود می‌چرخد . »

-------------------1329 [1]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 335 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص 490 .
عنوان در مجموعه‌ی ِ ِ طاهباز : مرغ شباويز .
در مجموعه‌ی ِ طاهباز ، از « به چشمش ... » تا پايان ، يک بند است و فاصله‌ی ِ پيش از سه سطر ِ آخر رعايت نشده .

?
[1] تاريخ از مجموعه‌ی ِ طاهباز است . ( ص 490 )

داروگ

2006-05-24T18:10:00.000-07:00

داروگ

خشک آمد کشتگاه ِ من
در جوار ِ کشت ِ همسايه .
گرچه می‌گويند : « می‌گريند روی ِ ساحل ِ نزديک
سوکواران در ميان ِ سوکواران . »
قاصد ِ روزان ِ ابری ، داروگ ! [1] کی می‌رسد باران ؟

بر بساطی که بساطی نيست ،
در درون ِ کومه‌ی ِ تاريک ِ من که ذرّه‌ای با آن نشاطی نيست
و جدار ِ دنده‌های ِ نی به ديوار ِ اتاقم دارد از خشکيش می‌ترکد
- چون دل ِ ياران که در هجران ِ ياران –
قاصد ِ روزان ِ ابری ، داروگ ! کی می‌رسد باران ؟

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 327 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص 504 .

شعر در هيچ‌يک از دو مجموعه ، تاريخ ندارد ؛ امّا در مجموعه‌ی ِ طاهباز – که اشعار به ترتيب ِ تاريخ ِ سرايش آمده – در ميان ِ اشعار ِ سال ِ 1331 قرار گرفته است .
دو اختلاف ِ نگارشی : در مجموعه‌ی ِ طاهباز ، « سوگواران » و « اطاقم» آمده ، که به خودی ِ خود چندان اهميّتی ندارد ، امّا اگر وجه ِ دقيق ِ نگارش ِ نيما را می‌دانستيم ، بهتر بود !

?
[1] قورباغه‌ی ِ درختی . گويند چون داروگ بخواند نشان ِ روز ِ بارانی است . ( يادداشت ِ ابوالقاسم جنّتی ؛ مجموعه‌ی ِ اشعار ، ص 327 . )

در شب ِ سرد ِ زمستانی

2006-05-24T17:54:00.000-07:00

در شب ِ سرد ِ زمستانی

در شب ِ سرد ِ زمستانی
کوره‌ی ِ خورشيد هم ، چون کوره‌ی ِ گرم ِ چراغ ِ من نمی‌سوزد .
و به مانند ِ چراغ ِ من
نه می‌افروزد چراغی هيچ ؛
نه فرو بسته به يخ ، ماهی که از بالا می‌افروزد .

من چراغم را در آمد رفتن ِ همسايه‌ام افروختم در يک شب ِ تاريک
و شب ِ سرد ِ زمستان بود ،
باد می‌پيچيد با کاج ،
در ميان ِ کومه‌ها خاموش
گم شد او از من جدا زين جاده‌ی ِ باريک .
و هنوزم قصّه بر يادست [1]
وين سخن آويزه‌ی ِ لب :
که می‌افروزد ؟ که می‌سوزد ؟
چه کسی اين قصّه را در دل می‌اندوزد ؟ [2]

در شب ِ سرد ِ زمستانی ،
کوره‌ی ِ خورشيد هم ، چون کوره‌ی ِ گرم ِ چراغ ِ من نمی‌سوزد .

-------------------1329 [3]
&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 333 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص 487 .

?
[1] طاهباز : و هنوز قصه بر ياد است . – و اين ، به‌احتمال ِ قوی ، نادرستی ِ حروف‌نگاری است .
[2] در مجموعه‌ی ِ طاهباز ، اين دو سطر در گيومه قرار گرفته .
ضمناً ، فاصله‌ی ِ سطر ِ بعد هم در هيچ‌يک از دو منبع وجود ندارد !
[3] تاريخ از مجموعه‌ی ِ طاهباز است .

ماخ اولا

2006-05-21T19:53:00.000-07:00

ماخ اولا [1]

« ماخ اولا » پيکره‌ی ِ رود ِ بلند
می‌رود نامعلوم
می‌خروشد هر دم
می‌جهاند تن ، از سنگ به سنگ ،
چون فراری شده‌يی
( که نمی‌جويد راه ِ هموار )
می‌تند سوی ِ نشيب
می‌شتابد به فراز
می‌رود بی‌سامان ؛
با شب ِ تيره ، چو ديوانه که با ديوانه .

رفته ديری‌ست به راهی کاو راست ،
بسته با جوی ِ فراوان پيوند
نيست – ديری‌ست – بر او کس نگران
و اوست در کار ِ سراييدن ِ گنگ
و اوست افتاده ز چشم ِ دگران
بر سر ِ دامن ِ اين ويرانه .

با سراييدن ِ گنگ ِ آبش
ز آشنايی « ماخ اولا » راست پيام
وز ره ِ مقصد ِ معلومش ، حرف . [2]
می‌رود ليکن او
به هر آن ره که بر آن می‌گذرد
همچو بيگانه که بر بيگانه .

می‌رود نامعلوم
می‌خروشد هر دم
تا کجاش آبشخور
همچو بيرون شدگان از خانه .

---------- 1328 [3]

2
مجموعه‌ی ِ اشعار نيما يوشيج . دکتر ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 322 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز . ص 457 .

?
[1] ماخ اولا ، اسم تنگه‌اي است در نور ، نزديکی‌های ِ يوش ، که نيما سالی يک بار از آنجا می‌گذرد و ساعتی در آنجا توقف کرده و استراحت می‌کند . ( يادداشت از : جنّتی عطائی . مجموعه‌ی ِ اشعار ، ص 322 )
[2] طاهباز : « وز ره مقصد معلومش حرف است . » ( ص 457 ) – و اين « است » بدون ِ هيچ ترديدی غلط و زايد « است » !
[3] تاريخ ، از مجموعه‌ی ِ کامل .. ( طاهباز ، ص 457 ) .

داستانی نه تازه

2006-05-20T17:26:00.000-07:00

داستانی نه تازه

شامگاهان که رؤيت ِ دريا
نقش در نقش می‌نهفت کبود ،
داستانی نه تازه کرد به کار
رشته‌ای بست و رشته‌ای بگشود
------------ رشته‌های ِ دگر بر آب ببرد .

وندر آن جايگه که فندق ِ پير [1]
سايه در سايه بر زمين گسترد
چون بماند آب ِ جوی از رفتار
شاخه‌ای خشک ماند و برگی زرد [2]
------------ آمدش باد و ، با شتاب ببرد .

همچنين در گشاد و شمع افروخت
آن نگارين ِ چرب‌دست استاد
گوشمالی به چنگ داد و ، نشست
پس چراغی نهاد بر دم ِ باد
------------ هرچه ، از ما به يک عتاب ببرد .

داستانی نه تازه کرد ، آری
آن ز يغمای ِ ما به ره شادان ؛
رفت و ديگر نه بر قفاش نگاه
وز خرابیّ ِ ماش آبادان [3]
------------ دلی از ما ، ولی خراب ببرد !

فروردين ِ 1325 [4]

?
اين شعر ، در مجموعه‌ی ِ اشعار ، چاپ ِ جنّتی عطائی ، نيامده . من روايت ِ شاملو را - از حافظه – نقل کردم .
در مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ، تدوين ِ سيروس طاهباز ، ( ص 406 ) آمده . مختصر اختلافات ِ روايت ِ شاملو را با اين نسخه ، در پای‌برگ‌ها آورده‌ام .

?
[1] طاهباز : اندر آن .
[2] طاهباز : شاخه‌ای خشک و برگی زرد .
[3] طاهباز : از خرابی ... .
[4] تاريخ ، از مجموعه‌ی ِ طاهباز است .

هنگام که ...

2006-05-18T18:13:00.000-07:00

هنگام که ... [1]

هنگام که گريه می‌دهد ساز
اين دود سرشت ِ ابر بر پشت ،
هنگام که نيل‌چشم دريا
از خشم به روی می‌زند مشت ،

زان دير سفر که رفت از من
غمزه زن و عشوه ساز داده
دارم به بهانه‌های ِ مأنوس
تصويری از او ، به بر ، گشاده

ليکن چه گريستن ، چه توفان ! [2]
تاريک شبی است . هر چه ، تنهاست .
مردی در راه می‌زند نی
و آواش فسرده بر می‌آيد .
تنهای ِ دگر منم ، که‌م از چشم [3]
توفان ِ سرشک می‌گشايد

هنگام که گريه می‌دهد ساز
اين دود سرشت ِ ابر بر پشت ،
هنگام که نيل‌چشم دريا
از خشم به روی می‌زند مشت ...

---------- 1327 [4]

?
[1] عنوان ، در مجموعه‌ی ِ طاهباز « هنگام که گريه می‌دهد ساز » آمده .
[2] در متن ِ طاهباز ، دسته‌دار آمده : طوفان ! البتّه اين هيچ اهمّيّت ِ خاصّی ندارد ؛ امّا اگر شکل ِ نگارش ِ نيما رعايت می‌شد ، و می‌شد بدانيم او چگونه می‌نوشته ، برای ِ بررسی‌های ِ تاريخ ِ زبانی به کار می‌آمد !
[3] طاهباز : که چشمم .
و اين کاملاً نادرست است ؛ به دو دليل ، يا به دو وجه و از دو نظر : يکی اين که « از چشم سرشک می‌آيد / گشاده می‌شود » نه اين که « چشم سرشک بگشايد » ؛ و ديگر اين که زبان ِ نيما وجه ِ مزبور را برنمی‌تابد !
البتّه در چنين مواردی نياز به بحث و استدلال نيست ، چرا که وجه ِ مکتوب ِ صريح داريم . ضمناً شاملو نيز « که‌م از چشم » خوانده است . اين احتمال هست که در دست‌نويس ِ نيما ، به صورت ِ « کم از چشم » بوده و اهتمام‌کننده آن را فهم نکرده ، و شدرسنا‌وار اقدام نموده است !
[4] تاريخ ، از مجموعه‌ی ِ طاهباز است ( ص 454 ) . در مجموعه‌ی ِ جنّتی نيامده .
اينجا نکته‌ای هست و آن اين که : جنّتی اين شعر را در بخش ِ نخست ِ مجموعه آورده ؛ يعنی بخشی که به گفته‌ی ِ او ، شامل ِ اشعار ِ پيش از دوره‌ی ِ نوسرايی ِ نيماست . در اين بخش ، دوازده قطعه‌ی ِ کوتاه و بلند آمده ، و مجموعه‌ای از 267 رباعی ( در نسخه‌ی ِ شخصی‌ام ، رباعی‌ها را شماره‌گذاری کرده‌ام ) . قطعه‌ها اين‌هاست : افسانه ، قصّه‌ی ِ رنگ ِ پريده ، خانواده‌ی ِ سرباز ، قصيده‌ی ِ هجويّه ، شير ، ای شب ، عبدالله ِ طاهر ، مير داماد ، مرگ ِ کاکلی ، هنگام که ... ، من که دورم از ... ، فضای ِ بيچون ( و بعد رباعيّات . و سپس ، يادداشت‌واره‌ای آورده و در آغاز ِ آن می‌نويسد : « ... از اينجا ، نيما طريق ِ گذشتگان ِ کهن را پشت ِ سر می‌گذارد و به راهی تازه قدم می‌نهد ... » [ ص 171 ] ) . البتّه جای ِ اين بحث اينجا نيست و در مجال و مقالی ويژه بدان خواهم پرداخت ؛ امّا مختصراً بايد بگويم که از اين ميان ، هفت قطعه‌ی ِ { افسانه ، خانواده‌ی ِ سرباز ، شير ، ای شب ، مرگ ِ کاکلی ، هنگام که ... ، من که دورم از ... } در شمار ِ اشعار ِ نو ِ نيماست . شايد بتوان به حيث ِ فرم و قالب ، موارد ِ مشابهی در کار ِ ديگران – از هم‌روزگاران ِ نيما و اندکی پيش از او – يافت ، اگرچه به اين صورت دامنه‌دار نبوده ؛ امّا آنچه در کار ِ نيما اهمّيّت ِ بيشتری دارد و متأسّفانه غالباً کمتر بدان توجّه می‌شود ، زاويه و نوع ِ نگرش ِ برون‌نگر ِ نيما و نيز شخصی‌نگری ِ اوست . و در اين هفت قطعه ، کمابيش ، اين ويژگی‌ها ، هست ؛ و اگر هم در مورد ِ قطعه‌های ِ ديگر مردّد باشيم ، در باره‌ی ِ « هنگام که ... » جای ِ هيچ ترديدی نيست ، که از نيمايی‌ترين سروده‌های ِ اوست . اين داوری به اندازه‌ای بديهی است که برای ِ رسيدن به آن ، نيازی به دانستن ِ تاريخ ِ سرايش ِ آن نيست !

?
يادآوری : در مجموعه‌ی ِ طاهباز ، سطر ِ دوّم و چهارم ، با سه نقطه « ... » پايان يافته ؛ در سطر ِ 9 به جای ِ نشانه‌ی ِ درنگ و شگفتی {!} ، نشانه‌ی ِ پرسش {؟} آمده ، که به نظر ِ من بی‌وجه است ، يا به هر حال ، درنگ‌نما مناسب‌تر است . سطر ِ آخر نيز با تک‌نقطه تمام شده . ديگر اختلافات ِ نشانه‌گذاری اهمّيت ِ قابل ِ گفتی ندارد . البتّه ، بايد کسانی که شايستگی ِ اين ويراست ِ ضروری را دارند ، روزی به اين کار بپردازند . من به اندازه‌ی ِ رفع ِ ابهام و دشوارخوانی ، گهگاه تغييری در نشانه‌گذاری‌های ِ متن ِ جنّتی – که تقريباً اساس ِ کار خود قرار داده‌ام - می‌دهم .
در متن ِ جنّتی ، بعد از « ... توفان ِ سرشک می گشايد » ، سطر ِ فاصله ای در کار نيست ، و از سطر ِ 9 تا پايان يک بند شده . امّا ، اين فاصله لازم است .

از پس ِ پنجاهی و اندی ز عمر

2006-05-18T18:00:00.000-07:00

[ اَرمان ] [1]

از پس ِ پنجاهی و اندی ز عمر ،
نعره بر می‌آيدم از هر رگی :
کاش بودم ، باز دور از هر کسی ،
چادری و گوسفندی و سگی .

------------ نيما يوشيج
------------ شهريور ماه 1334
------------ سپتامبر 1955

?
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . دکتر ابوالقاسم جنّتی عطائی . انتشارات ِ صفي‌عليشاه . چاپ ِ دوّم ، 1346. ( اين قطعه در پيشانه‌ی ِ کتاب آمده . )
در « مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج » تدوين ِ سيروس طاهباز ، گشتم و اين قطعه را پيدا کردم : در بخش ِ پايانی ِ اشعار ِ فارسی آمده ؛ در بخشی با عنوان ِ « چند غزل ، قطعه و قصيده » ( ص 594 ) ؛ با کلّی غلط ( در شعر ِ چهار مصراعی ، دو غلط يعنی خيلی غلط ! ) :
از پس ِ پنجاه و اندی ز عمر
نعره بر می‌آيدم از هر رگی
کاش بودم دور از هر کسی
چادری و گوسفندی و سگی .
وبلاگ ِ پاگرد اين شعر را آورده ، و به همين صورت ِ مغلوط . تا پيش از اين لحظه ( که آورده‌ی ِ طاهباز را نديده بودم ) با خودم می‌گفتم : اين وبلاگ‌نويس‌ها چقدر بی‌توجّه شده‌اند ؛ حالا مي‌بينم اين سيروس‌خان طاهباز چقدر با مبالات بوده !!
?
[1] عنوان از اين فقير ( م . س . ) است . « اَرمان » در فارسی ِ گونه‌ی ِ طبس ِ گيلکی ، به معنی ِ « حسرت ، افسوس ِ از دست رفته‌ها ، ... » به کار می‌رود . با همان « آرمان » ِ فارسی ِ رسمی از يک واژه است ؛ الّا اين‌که اين يکی در باره‌ی ِ « به دست نيامده » به کار می‌رود ، و آن يکی [ اَرمان ] برای ِ « از دست رفته ، فوت شده ، حيف شده ، ... » . فکر می‌کنم .