نيما يوشيج

فرازی از منظومه‌ی مانلی

2011-07-14T03:12:00.000-07:00

فرازی از منظومه‌ی مانلی

کوششِ يک‌تن فرد،
چه‌بسا کافتد بی‌حاصل و، اين هست؛ امّا
آيد اندر کششِ رنجِ مديد،
ارزشِ مرد، پديد.
شد به‌سر بر تو اگر،
زندگانی دشوار،
اگرَت رزق نه بر اندازه‌ست،
وگرت رزق براندازه به‌کار،
در عوض، هست تو را چيزِ دگر.
راهِ دور آمده‌يی،
برده‌يی از نزديک،
به‌سویِ دور، نظر.
زندگی چون نبُوَد جز تک‌وتاز،
خاطر اين‌گونه فراسوده مساز.
بگذران سهل درآن‌دم که به‌ناچار تو را،
کار آيد دشوار.
عمر مگذار بدان.
زاره کم کن در کار.
ما همه باربه‌دوشانِ هميم؛
هرکه، در بارش کالاست به‌رنگی کآن هست.
تا نباشد کششی،
تنِ جاندار نگردد پابست.
به‌هم اين‌ها را، [جز] مردمِ هشياری نتواند يافت.
بايد از چيزی کاست،
گر بخواهيم به چيزی افزود.
هرکس آيد به‌رهی سویِ کمال.
تا کمالی آيد،
از دگرگونه کمالی بايد
چشمِ خواهش بستن.
زندگانی اين است؛
وين‌چنين بايد رَستن.
...

يادداشت ِ سيروس طاهباز – بر پيشانه‌ی ِ « ماخ‌اولا »

2009-03-01T10:28:00.000-08:00

يادداشت ِ سيروس طاهباز – بر پيشانه‌ی ِ « ماخ‌اولا »

نيما نوشته است : « چون قطعات ِ اين مجموعه عنوان ندارند ، بايد مواظب بود که از حيث ِ وزن يا فرم ، هر قطعه مشخّص باشد ، که مخلوط با قطعه‌ی ِ ديگر نشود . »
هفت شعر ِ اوّل ِ اين کتاب ، به ترتيبی که نيما خود در دفتری با عنوان ِ « ماخ‌اولا » گردآورده بود ، و بقيّه از ميان ِ انبوه ِ دست‌نويس‌های ِ او ، برحسب ِ موضوع ، تنظيم شد . گذشته از وزن ِ متفاوت ِ هر قطعه ، در اين کتاب ، فاصله‌ی ِ شروع ِ هر شعر ، همه‌جا ، به اندازه‌ی ِ مساوی قرار داده شد ، تا هر شعر از شعر ِ ديگر متمايز باشد . آشفتگی ، تنها در صفحه‌ی ِ 32 روی نشان داد ، که فاصله‌ی ِ بالای ِ صفحه زايد است ، و شعر ، ادامه‌ی ِ صفحه‌ی ِ 31 است .
بيست و پنج شعر ِ اين کتاب ، با عنوان ِ « ماخ‌اولا » مشخّص ، و سه شعر ِ بعدی ، فاقد ِ اين عنوان است . امّا ، چون در ميان ِ ساير ِ دفترهای ِ شعر ِ نيما ، اين قطعات با « ماخ‌اولا » نزديک‌تر است ، در اين مجموعه گردآمد .

اين قطعات دارای ِ تاريخ بودند :
در شب ِ تيره چو گوری که کند شيطانی ...-----------------1327
به روی ِ در ، به روی ِ پنجره‌ها ...----------------- 20 ارديبهشت ِ 1327
می‌تراود مهتاب ...----------------- 1327
جاده خاموش است ...-----------------7 اسفند ِ 1328
پاس‌ها از شب گذشته‌ست ...----------------- زمستان ِ 1326
در ره‌نهفت و فراز ِ ده حرفی‌ست ...----------------- 20 خرداد ِ 1329
تی‌تيک ، تی‌تيک ...----------------- فروردين ِ 1335
مانده از شب‌های ِ دورادور ...----------------- آبان ِ 1327
بقيّه‌ی ِ اين شعرها – جز « در کنار ِ رودخانه ... » و « بر سر ِ قايق‌اش انديشه‌کنان ... » و « من چهره‌ام گرفته ... » و « ديری‌ست نعره می‌کشد ... » و « زردها بی‌خود ... » و « ترا من چشم در راهم ... » - در سال‌های ِ پيش از 1332 سروده شده است .
معادل ِ فارسی ِ چند واژه‌ی ِ محلّی – طبری – که در اين شعرها آمده ، در آخر ِ کتاب آمده است .

س . ط .

&
نيما يوشيج . ماخ‌اولا . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 . ( صص 6 – 5 )
( مشخّصات ِ دقيق‌تر ِ منابع )

مقدّمه‌ی ِ محمّد معين بر دفتر ِ « ماخ‌اولا »

2009-03-01T10:21:00.000-08:00

مقدّمه‌ی ِ محمّد معين بر دفتر ِ « ماخ‌اولا »

هفتاد سال پيش ، کودکی در يوش – مازندران – ديده به‌جهان گشود که مقدّر بود بعدها نيمای ِ نيماور ( = نام‌آور ) گردد . نيما در طیّ ِ زندگانی ِ ادبی ِ خود ، در داستان‌نويسی ، نمايشنامه‌نويسی ، نگارش ِ مباحث ِ ادبی ، به‌آزمايش پرداخته است ؛ ولی آنچه که او را نامبردار ساخته ، جنبه‌ی ِ شاعری ِ اوست .
در شعر نيز ، وی مراحل ِ مختلف را طی‌کرده : سرودن ِ اشعاری که شکل و قالب و مضمون ِ آن‌ها به سبک ِ قدماست ؛ سرودن ِ اشعاری که شکل و قالب ِ آن‌ها به سبک ِ پيشينيان است ، ولی مضمون ِ آن‌ها نو و بکر می‌باشد ؛ و سرودن ِ اشعار به سبک ِ نو . از اين سه نوع ، آنچه که شخصيّت ِ نيما را نشان می‌دهد ، دسته‌ی ِ اخير است .
پس از درگذشت ِ نيما – بنا به وصيّت ِ وی – کار ِ تدوين و چاپ ِ آثار ِ فراوان و گران‌قدرش ، با ياری ِ همسر و فرزند و چند تن از ياران ِ صميم ِ آن مرحوم ، با مراقبت ِ نگارنده آغاز شد ، و نخستين شماره ، به عنوان ِ « افسانه و رباعيّات » از طرف ِ سازمان ِ چاپ ِ کيهان ، طبع و منتشر گرديد . و اينک دوّمين شماره به عنوان ِ « ماخ‌اولا » ، به همّت و علاقه‌ی ِ بی‌شائبه‌ی ِ آقای ِ سيروس طاهباز و همراهی ِ آقای ِ شراگيم – فرزند ِ برومند ِ نيما – از طرف ِ « انتشارات ِ شمس » منتشر می‌گردد . اميد است که هرچه‌زودتر ، در انتشار ِ آثار ِ ديگر ِ نيما توفيق يابيم .

بهمن‌ماه ِ 1344
محمّد معين

&
نيما يوشيج . ماخ‌اولا . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 . ( صص 4 – 3 )
( مشخّصات ِ دقيق‌تر ِ منابع )

حرف‌های ِ همسايه ( 3 )

2009-03-01T10:20:00.000-08:00

حرف‌های ِ همسايه ( 3 )

عزيزم !
بايد مانند ِ دريای ِ ساکن و آرام باشی . دارای ِ دو گوش : يکی برای ِ شنيدن ِ آواز ِ حق و درست ، و يکی برای ِ شنيدن ِ هر نابه‌حق و ناهمواری . نادرست‌ها که مردم می‌گويند راجع به هر چيز و هر کس ، حتّی راجع به خود ِ تو . می‌دانی که دريا از بادهای ِ شديد به حرکت درمی‌آيد ، نه از لغزيدن ِ سنگی و جابه‌جاشدن ِ شاخه‌يی . اگر به‌جز اين باشی از اثر ِ خود کاسته‌يی ؛ و موجودی هستی با يک جام آب برابر ، و بايد در دست‌ها مثل ِ بازيچه بگردی .
هيچ‌کدام از آنچه می‌گويم از روی ِ خودپسندی ِ جاهلانه نيست ؛ بلکه از روی ِ اندازه‌گيری ِ کار و فايده است . نيروی ِ خود را بايد هميشه به مصرف برسانی و به‌هدر ندهی . اگر جز اين باشد ، احمقانه و خودپسندانه است .
بايد نيمايوشيج باشی که مثل ِ بسيط ِ زمين ، با دل ِ گشاده تحويل بگيری همه‌ی ِ حرف‌ها را . شاگرد ِ جوان و خام ِ تو ، به تو دستور بدهد که چنان باشی يا چنين نباشی . دوست ِ شفيق ِ تو ، که نيم‌ساعت کمتر درخصوص ِ وزن ِ شعر کار کرده است ، به تو بگويد من سليقه‌ی ِ شما را نمی‌پسندم . يا خيرخواهی از در آمده ، بگويد ما بايد کتب بسيار بخوانيم و امثال ِ اين‌ها .
اگر تو مرد ِ راه هستی ، راه ِ تو جدا از اين حماقت‌هاست که می‌خواهد بر تو تحميل شود .
با وجود ِ اين ، بدان که هيچ‌کس تنها و با سليقه و خودپسندی ِ خود زندگی نمی‌کند .

&
منابع :
حرف‌های ِ همسا‌يه . سيروس طاهباز . انتشارات ِ دنيا . پنجم ، 1363 . ( يادداشت ِ شماره‌ی ِ 3 ، صص 10 – 9 )
در باره‌ی ِ شعر و شاعری . از مجموعه‌ی ِ آثار ِ نيما يوشيج . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدو‌ين سيروس طاهباز . با نظارت ِ شراگيم ‌يوشيج . انتشارات ِ دفترهای ِ زمانه . اوّل ، 1368 . ( يادداشت ِ شماره‌ی ِ 3 ، صص 28 – 27 )

$
يادداشت ِ نيما درباره‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه »

همه شب

2009-02-26T07:22:00.000-08:00

همه شب

همه شب زن ِ هرجايی
به سراغم می‌آمد .

به سراغ ِ من ِ خسته چو می‌آمد او (1 )
بود بر سر ِ پنجره‌ام
ياسمين ِ کبود فقط
همچنان او که می‌آيد به سراغم ، پيچان .

در يکی از شب‌ها
يک شب ِ وحشت‌زا
که در آن هر تلخی
بود پابرجا ،
وآن زن ِ هرجايی
کرده بود از من ديدار ؛
گيسوان ِ درازش – همچو خزه که بر آب –
دور زد به سرم
فکنيد مرا
به زبونی و در تک‌و‌تاب .

هم از آن شبم آمد هرچه به چشم
همچنان سخنانم از او
همچنان شمع که می‌سوزد با من به وثاقم ، پيچان .

1331 (2 )

œ
توضيح :
در « ماخ‌اولا » ، اين شعر – مانند ِ همه‌ی ِ قطعات ِ ديگر ِ آن دفتر - بدون ِ عنوان ، و در مجموعه‌ی ِ جنّتی ، با سه نقطه ، به صورت ِ « همه شب ... » آمده است .
افزون ِ بر اين ، در سه منبع ِ مورد ِ استفاده ، جز همان اختلاف ِ « به سراغ ِ من ِ خسته ... » ( پابرگ ِ 1 ) مورد ِ اساسی ِ ديگری ديده نمی‌شود . اختلافات ِ جزئی – در شکل ِ نگارش ، و نشانه‌گذاری‌های ِ کمک‌خوانشی ( که کرای ِ گذاشتن ِ شماره‌ی ِ ارجاع ، و شلوغ‌کردن ِ متن نمی‌کرد ) - به قرار زير است :
در مجموعه‌ی ِ جنّتی ، « هرجايی » با همزه – هرجائی – آمده . نيز ، پيشوند ِ استمراری در دو مورد سرهم آمده : ميآيد به سراغم / ميسوزد با من . چهار مورد ِ ديگر هم ، متّصل آمده : شبها / بزبونی / بچشم / بوثاقم . « شب‌ها » در مجموعه‌ی ِ طاهباز نيز سرهم آمده .
نشانه‌گذاری : در نسخه‌ی ِ جنّتی ، در پايان ِ مصرع‌های ِ « به سراغ ِ ... » ، « در يکی از شب‌ها » ، « يک شب ِ وحشت‌زا » ، و « هم از آن شبم آمد ... » ويرگول ، و در پايان ِ سطر ِ « دور زد به سرم » نقطه گذاشته شده است . ضمناً ، روی ِ‌ " ی " در « به زبونی » ، در دو نسخه‌ی ِ ماخ‌اولا و طاهباز ، تشديد آمده : به ‌زبونیّ و در تک‌و‌تاب . [3]
از نظر ِ بسياری از شعرخوانان ، و حتّی شاعران و ادبای ِ ما ، ظاهراً هيچ‌يک از اين موارد ، چندان اهمّيّتی ندارد . حسّاسيّت ِ نگارنده ، دو جهت دارد : يکی اين که همين موارد ِ به‌ظاهر جزئی ، به‌راستی اهمّيّت دارد . اگر چند و چون ِ نگارش فاقد ِ اهمّيّت است ، پس چرا به‌يک‌باره از آن صرف ِ نظر نمی‌کنيم ؟ چگونه می‌توان از نشانه‌های ِ کمک‌خوانشی بهره گرفت ، امّا آن را بی‌اهمّيّت تلقّی کرد ‍!؟ دوديگر اين‌که ، اين شعر ِ نيمايوشيج است ، نه به‌هم‌بافته‌های ِ بلگ ِ چغندر .
از بس از اين بی‌مبالاتی‌ها مرتکب شده‌ايم امروز به اين وضع دچاريم .

"
يادداشت ( درباره‌ی ِ اين شعر )

&
منابع :
ماخ‌اولا . نيما يوشيج . ( نخستين دفتر از مجموعه‌ی ِ آثار ) ( دارنده‌ی ِ حقّ ِ چاپ ِ آثار ِ نيما يوشيج به صورت ِ کتاب ، شراگيم يوشيج ) . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 . [ صص 46 – 45 ]
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( نيما يوشيج . زندگانی و آثار ِ او ) . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ( چاپ ِ اوّل : تهران ، آذرماه ِ 1334 / دسامبر 1955 ) چاپ ِ دوّم : اسفندماه ِ 1346 / فوريه 1968 . از انتشارات : بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه . ص 231 . [ ص 199 ]
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ص 491 . [ صص 507 - 506 ]
$
مشخّصات ِ دقيق‌تر ِ منابع

?
پابرگ‌ها :
[1] در دفتر ِ « ماخ‌اولا » : چو می‌آمد او به سراغ من خسته ( به لحاظ ِ وزن و موسيقی ، ضبط ِ متن – از دو مجموعه – روان‌تر است . )
[2] تاريخ ، از مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( طاهباز )
[3] من مطمئن نيستم که نيما با تشديد می‌خوانده بوده باشد . راجع به اين مورد ِ خاص ، مقاله‌ی ِ مفصّلی – با عنوان « غلط‌خوانی ِ شعر ِ کهن » - در دست دارم که در آن به چند مورد ِ به‌ظاهر بی‌ارزش پرداخته‌ام ؛ و از جمله همين مورد .

مرغ ِ آمين

2009-02-12T01:09:00.000-08:00

مرغ ِ آمين

مرغ ِ آمين ، درد‌آلودی‌ست کاواره بمانده
رفته تا آن‌سوی ِ اين بيدادخانه
بازگشته ، رغبتش ديگر ز رنجوری نه سوی ِ آب و دانه .
نوبت ِ روز ِ گشايش را
در پی ِ چاره بمانده .

می‌شناسد آن نهان‌بين ِ نهانان ( گوش ِ پنهان ِ جهان ِ دردمند ِ ما )
جور ديده مردمان را .
با صدای ِ هردم آمين‌گفتنش ، آن آشناپرورد ، (1 )
می‌دهد پيوندشان در هم
می‌کند از يأس ِ خسران‌بار ِ آنان کم
می‌نهد نزديک با هم ، آرزوهای ِ نهان را .

بسته در راه ِ گلويش او
داستان ِ مردمش را .
رشته در رشته کشيده ( فارغ از هر عيب کاو را بر زبان گيرند )
بر سر ِ منقار دارد رشته‌ی ِ سر در گمش را .

او نشان از روز ِ بيدار ِ ظفرمندی‌ست
با نهان ِ تنگنای ِ زندگانی دست دارد .
از عروق زخمدار اين غبارآلوده ره تصوير بگرفته
از درون ِ استغاثه‌های ِ رنجوران
در شبانگاهی چنين دلتنگ ، می‌آيد نمايان
وندر آشوب ِ نگاهش خيره بر اين زندگانی
که ندارد لحظه‌ای از آن رهايی
می‌دهد پوشيده ، خود را بر فراز ِ بام ِ مردم آشنايی .

رنگ می‌بندد
شکل می‌گيرد
گرم می‌خندد
بال‌های ِ پهن ِ خود را بر سر ِ ديوارشان می‌گستراند .
چون نشان از آتشی در دود خاکستر (2 )
می‌دهد از روی ِ فهم ِ رمز ِ درد ِ خلق
با زبان ِ رمز ِ درد ِ خود تکان در سر .
وز پی ِ آنکه بگيرد ناله‌های ِ ناله‌پردازان ِ ره در گوش
از کسان احوال می‌جويد .
چه گذشته‌ست و چه نگذشته‌ست
سرگذشته‌های ِ خود را هرکه با آن محرم ِ هشيار می‌گويد .

داستان از درد می‌رانند مردم
در خيال ِ استجابت‌های ِ روزانی
مرغ ِ آمين را بدان نامی که او را هست می‌خوانند مردم
زير باران ِ نواهايی که می‌گويند :

- « باد رنج ِ ناروای ِ خلق را پايان . »

( و به رنج ِ ناروای ِ خلق هرلحظه می‌افزايد . )
مرغ ِ آمين را زبان با درد ِ مردم می‌گشايد
بانگ برمی‌دارد :

- « آمين ! (3 )

باد پايان رنج‌های ِ خلق را با جانشان در کين
و ز جا بگسيخته شالوده‌های ِ خلق افسای
و به نام ِ رستگاری دست اندر کار
و جهان سرگرم از حرفش در افسون ِ فريبش . »

خلق می‌گويند :

- « آمين ! (4 )

در شبی اينگونه با بيدادش آيين ، (5 )
رستگاری بخش – ای مرغ ِ شباهنگام – ما را !
و به ما بنمای راه ما به سوی ِ عافيتگاهی
هرکه را – ای آشناپرور – ببخشا بهره از روزی که می‌جويد . »

- « رستگاری روی خواهد کرد
و شب ِ تيره ، بدل با صبح ِ روشن گشت خواهد . » مرغ می‌گويد .

خلق می‌گويند :

- « امّا آن جهانخواره

( آدمی را دشمن ِ ديرين ) جهان را خورد يکسر . »

مرغ می‌گويد :
- « در دل ِ او آرزوی ِ او محالش باد . »
خلق می‌گويند :

- « امّا کينه‌های ِ جنگ ِ ايشان در پی ِ مقصود

همچنان هر لحظه می‌کوبد به طبلش . »
مرغ می‌گويد :

- « زوالش باد !

باد با مرگش پسين درمان
ناخوشی ِ آدمی‌خواری .
وز پس ِ روزان ِ عزّت‌بارشان
باد با ننگ ِ همين روزان نگونساری ! »

خلق می‌گويند :

- « امّا نادرستی گر گذارد

ايمنی گر جز خيال ِ زندگی‌کردن
موجبی از ما نخواهد و دليلی برندارد .
ور نيايد ريخته‌های ِ کج ِ ديوارشان
بر سر ِ ما باز زندانی
و اسيری را بود پايان
و رسد مخلوق ِ بی‌سامان به سامانی . »

مرغ می‌گويد :

- « جدا شد نادرستی . »

خلق می‌گويند :

- « باشد تا جدا گردد . »

مرغ می‌گويد :

- « رها شد بندش از هر بند ، زنجيری که بر پا بود .»

خلق می‌گويند :

- « باشد تا رها گردد . »

مرغ می‌گويد :

- « به سامان باز آمد خلق ِ بی‌سامان .

و بيابان ِ شب ِ هولی
که خيال ِ روشنی می‌برد با غارت
و ره ِ مقصود در آن بود گم ، آمد سوی ِ پايان
و درون ِ تيرگی‌ها ، تنگنای ِ خانه‌های ِ ما در آن ويلان ،
اين زمان با چشمه‌های ِ روشنايی در گشوده است
و گريزانند گمراهان ، کج‌اندازان ،
در رهی کامد خود آنان را کنون پی‌گير .
و خراب و جوع ، آنان را ز جا برده‌ست
و بلای ِ جوع آنان را ، جا به جا خورده‌ست . (6 )
اين زمان مانند ِ زندان‌هايشان ويران
باغشان را در شکسته .
و چو شمعی در تک ِ گوری
کور موذی چشمشان در کاسه‌ی ِ سر از پريشانی .
هر تنی زانان
از تحيّر بر سکوی ِ در نشسته .
و سرود ِ مرگ آنان را تکاپوهايشان ( بی‌سود ) اينک می‌کشد در گوش . »

خلق می‌گويند :

- « بادا باغشان را ، در شکسته‌تر

هر تنی زانان ، جدا از خانمانش ، بر سکوی ِ در ، نشسته‌تر .
وز سرود ِ مرگ ِ آنان ، باد
بيشتر بر طاق ِ ايوان‌هايشان قنديل‌ها خاموش . »

- « بادا ! » يک صدا از دور می‌گويد .

و صدايی از ره ِ نزديک
اندر انبوه ِ صداهای ِ به سوی ِ ره دويده :
- « اين ، سزای ِ سازگاراشان
باد ، در پايان ِ دوران‌های ِ شادی
از پس ِ دوران ِ عشرت‌بار ِ ايشان . »

مرغ می‌گويد :
- « اين چنين ويرانگيشان ، باد همخانه
با چنان آبادشان از روی ِ بيدادی . »
- « بادشان ! » ( سر می‌دهد شوريده‌خاطر ، خلق آوا )

- « باد آمين !

و زبان ِ آنکه با درد ِ کسان پيوند دارد باد گويا !»

- « باد آمين !

و هرآن انديشه ، در ما مردگی‌آموز ، ويران ! » .

- « آمين ! آمين ! »

و خراب آيد در آوار ِ غريو ِ لعنت ِ بيدار ِ محرومان
هر خيال ِ کج که خلق ِ خسته را با آن نخواهانيست . (7 )
و در زندان و زخم ِ تازيانه‌های ِ آنان می‌کشد فرياد :

« اينک درد و اينک زخم » (8 )

( گر نه محرومی کجيشان را ستايد
ور نه محرومی بخواه از بيم ِ زجر و حبس ِ آنان آيد )

- « آمين ! »

در حساب ِ دستمزد ِ آن زمانی که بحق‌گويان (9 )
بسته‌لب بودند
و بدان مقبول
و نکويان در تعب بودند . » (10 )

- « آمين ! »

در حساب ِ روزگارانی
کز بر ِ ره ، زيرکان و پيش‌بينان را به لبخند ِ تمسخر دور می‌کردند
و به پاس ِ خدمت و سودايشان تاريک
چشمه‌های ِ روشنايی کور می‌کردند . » (11 )

- « آمين ! »

- « با کجی‌آورده‌های ِ آن بد انديشان
که نه جز خواب ِ جهانگيری از آن می‌زاد
اين به کيفر باد ! »

- « آمين ! »

- « با کجی‌آورده‌هاشان شوم
که از آن با مرگ ِ ماشان زندگی آغاز می‌گرديد
و از آن خاموش می‌آمد چراغ ِ خلق . »

- « آمين ! »

- « با کجی‌آورده‌هاشان زشت
که از آن پرهيزگاری بود مرده
و از آن رحم‌آوری واخورده . »

- « آمين ! »

- « اين به کيفر باد
با کجی‌آورده‌هاشان ننگ
که از آن ايمان به حق سوداگران را بود راهی نو ، گشاده در پی ِ سودا (12 )
و ازآن ، چون بر سرير ِ سينه‌ی ِ مرداب ، از ما نقش برجا . » (13 )

- « آمين ! آمين ! »

و به واريز ِ طنين ِ هردم آمين‌گفتن ِ مردم
( چون صدای ِ رودی از جا کنده ، اندر صفحه‌ی ِ مرداب آنگه گم . )
مرغ ِ آمين‌گوی
دور می‌گردد
از فراز ِ بام
در بسيط ِ خطه‌ی ِ آرام ، می‌خواند خروس از دور
می‌شکافد جرم ِ ديوار ِ سحرگاهان
وز بر ِ آن سرد ِ دود اندود ِ خاموش
هرچه ، با رنگ ِ تجلّی ، رنگ در پيکر می‌افزايد
می‌گريزد شب
صبح می‌آيد .

تجريش . زمستان 1330 (14 )

œ
عکس ِ متن ؛ از دفتر ِ « شعر ِ من » :
ص 19 ، 21 – 20 ، 23 – 22 ، 25 – 24 ، 27 – 26 ، 29 – 28 .

&
منابع :
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( نيما يوشيج . زندگانی و آثار ِ او ) . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ( چاپ ِ اوّل : تهران ، آذرماه ِ 1334 / دسامبر 1955 ) چاپ ِ دوّم : اسفندماه ِ 1346 / فوريه 1968 . از انتشارات : بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه . ص 231 .
نيما يوشيج . شعر ِ من . انتشارات ِ اميرکبير . ( چاپ ِ دوّم ، 1352 )چاپ ِ پنجم ، 1362 . ص 19 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ص 491 .
پردرد ِ کوهستان ( درباره‌ی ِ زندگی و هنر ِ نيما يوشيج ) .نوشته‌ی ِ سيروس طاهباز . انتشارات ِ زرياب . چاپ ِ اوّل ، 1375 . ص 317 .

$
مشخّصات ِ دقيق‌تر ِ منابع

?
پابرگ‌ها :
[1] جنّتی : وآن آشنا‌پرورد . ( از نظر ِ من ، کاملاً نادرست است ، و ربط ِ پاره‌های ِ بيان را به‌هم‌می‌ريزد . )
[2] چگونه خوانده می‌شود : دود ، خاکستر ؛ يا : دود ِ خاکستر ؟
[3] در « شعر ِ من » و چاپ ِ جنّتی ، در اين موضع ، گيومه‌ی ِ بسته ( » ) آمده ؛ در حالی که پايان ِ قول ، آخر ِ بند است : « ... در افسون ِ فريبش . » ؛ و اين‌جا ، به آن نيازی نيست ؛ بلکه آوردن ِ آن ، خوانش ِ شعر را دچار ِ اشکال می‌کند ...
[4] در « شعر ِ من » و چاپ ِ جنّتی ، اين دو مصرع ( خلق می‌گويند : - « آمين ) بدون ِ فاصله با سطر ِ پيشين ، و در منتهی‌اليه ِ سمت ِ چپ آمده ؛ و در مجموعه‌ی ِ کامل ... ( چاپ ِ طاهباز ) ، با يک سطر فاصله ، و در آغاز ِ سطر . و شکل ِ درست - يا مناسب – همين است .
[5] در مجموعه‌ی ِ کامل ( طاهباز ) ، به جای ِ « بيدادش » ، « بيداش » آمده ، که قطعاً نادرستی ِ چاپی است . ضمناً ، در هرسه منبع ، اين مصرع با نقطه تمام شده ؛ که به نظر ِ من درست نبود ؛ و ويرگول گذاشتم !
[6] در کتاب ِ « پُر درد ِ کوهستان » ( ص 322 ) ، " ز جا خورده است " آمده ؛ که قطعاً نادرست است .
[7] گُمان می‌کنم که « نخواهانيست » ، عبارت از « نخواهانی است » باشد . در چند سطر ِ بعد ، « بخواه » آمده . مقايسه‌ی ِ اين دو ، و تأمّل در شعر ، به گُمانم مؤيّد ِ نظر ِ من باشد : نخواه = نادل‌خواه ، برخلاف ِ ميل ، مورد ِ تنفّر ، ... ؛ نخواهانی = نادل‌خواهی ، برخلاف ِ ميل‌بودن ، ... ؛ بخواه = موافق ، دل‌خواه ، باب ِ ميل ، ...
[8] متن [ اينک درد و اينک زخم ] ، از چاپ ِ جنّتی است . در « شعر ِ من » ، " اينک درد ، اينک زخم " آمده ؛ بدون ِ " و " – که البتّه ايرادی ندارد - ؛ و در « مجموعه‌ی ِ کامل ... » ( طاهباز ) : " اينک در و اينک زخم " ، که آشکارا مخدوش می‌نمايد . نهايةً ، بايد اصل ِ دست‌نويس ِ نيما ديده شود .
جالب است که در کتاب ِ « پر درد ِ کوهستان » ( تأليف ِ طاهباز ) نيز ، همين " اينک در و اينک زخم " آمده . اگرچه ، سيروس ِ طاهباز آدم ِ دقيقی نبوده ، اين ترديد پيدا می‌شود که : نکند " در " درست است ؛ و در سطر ِ قبل هم " در ِ زندان " بايد خواند ؛ يعنی " در " اسم است ، نه حرف ِ اضافه !
[9] طاهباز : بحق گويا .
[10] گيومه‌ی ِ اوّل در کجا قرار می‌گيرد ؟ ابتدای ِ قول کجاست ؟
[11] گيومه‌ی ِ اوّل در کجا قرار می‌گيرد ؟ ابتدای ِ قول کجاست ؟
[12] در « شعر من » ( ص 28 ) ، « سود » آمده ، که قطعاً نادرست است .
[13] ضبط ِ حاضر ، از « مجموعه‌ی ِ کامل ... » ( طاهباز ؛ ص 497 ) . در دو مأخذ ِ ديگر ، " وزآنان " آمده ؛ که وزن ِ مصرع را مختل می‌سازد . [ شعر ِ من - ص 28 - : وزآنان ؛ جنّتی - ص 238 - : وز آنان ( منظورم به وضع ِ دقيق ِ نگارشی است ، در فاصله‌ی ِ حروف و کلمات ) ] .
ضمناً ، من " ايمان به حق ... " را نمی‌فهمم !
[14] تاريخ ِ شعر از : مجموعه‌ی ِ کامل ، گردآوری ِ طاهباز ، ( ص 497 ) . ( در دفتر ِ « شعر من » ، تاريخ ، به خطا ، 1320 آمده . هم بر بالای ِ شعر ، و هم در يادداشتی که در آغاز ِ کتاب ديده می‌شود . در چاپ ِ جنّتی ، تاريخ قيد نشده است . )

مير داماد

2007-01-11T17:41:00.000-08:00

مير داماد

مير داماد ، شنيدستم من ،
که چو بگزيد بن ِ خاک ، وطن
بر سرش آمد و از وی پرسيد
مَلَک ِ قبر ، که : « مَن ربّک ؟ من ؟ »
مير بگشاد دو چشم ِ بينا
آمد از روی ِ فضيلت به سخن :
اُسطُقُسّی‌ست – بدو داد جواب –
اُسطُقُسّات ِ دگر ، زو مُتقَن .
حيرت افزودش از اين حرف ، مَلَک
برد اين واقعه پيش ِ ذوالمن
که : « زبان ِ دگر اين بنده‌ی ِ تو
می‌دهد پاسخ ِ ما ، در مدفن . »
آفريننده بخنديد و ، بگفت :
« تو به اين بنده‌ی ِ من حرف نزن ؛
او درآن عالم هم ، زنده که بود
حرف‌ها زد که نفهميدم من ! »

------------------- لاهيجان ، 16 ارديبهشت 1309

"
تايپ : مازيار
‏شنبه ‏، 2006‏/12‏/09

&
حکايات و خانواده‌ی ِ سرباز ، ص 9 – 38 .
مجموعه‌ی ِ اشعار ( ابوالقاسم جنّتی ) ، ص 110 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ( سيروس طاهباز ) ، ص 157 .
مشخّصات ِ کامل ِ منابع

$
يادآوری :
جنّتی ، از نشانه‌گذاری ( نقطه ، ويرگول ، ... ) در حدّ ِ دو‌سه مورد بيشتر استفاده نکرده ؛ درحالی‌که می‌دانيم نيما ، در دست‌نويس‌های ِ خود ، از اين نشانه‌ها به حدّ ِ کمال بهره می‌برده است .

اختلافات ِ متنی ِ قابل ِ يادآوری :
در مصرع ِ دوّم ِ بيت ِ هفتم ( آفريننده ... ) ، جنّتی « بدين بنده‌ی ِ من » آورده ، امّا در دو مأخذ ِ ديگر ِ ما ، « به اين ... » آمده .
اگرچه نيما تأثير و تأثّر ِ آشکاری از زبان ِ شعری ِ قدما - به‌ويژه خراسانيان - داشته ، بعيد به‌نظر می‌رسد که اين‌جا « بدين » گفته باشد . زبان ِ اين قطعه ، که در عمده‌ی ِ مطلب ِ آن با محاوره ( گفت‌و‌گو ) روبه‌روييم ، بيشتر به سبک ِ گفتاری گرايش دارد .

و امّا ، دو مورد هست که من در آن ترديد دارم ؛ و تا زمانی که عين يا عکس ِ دست‌نويس ِ نيما را نبينم ، ترديدم باقی خواهد بود : يکی در بيت ِ سوّم ، که به نظر ِ من « وآمد از روی ِ ... » بايد می‌بود ؛ و ديگر در بيت ِ هفتم ، که فعل ِ نهی ، بايد « مزن » می بود .
البتّه در اين اواخر ، وجه ِ صحيح ِ کهن ِ « فعل ِ نهی » متروک شده ، و با پيشوند ِ « نَ / na » می‌آيد . ترديد ِ من از آنجاست که در اشعار ِ بعدی ِ نيما ، اين وجه به همان صورت ِ صحيح ِ کهن ِ خود ديده می‌شود ؛ برای ِ نمونه ، بنگريد به : « بخوان ای همسفر با من » .

تلخ

2006-12-16T18:56:00.000-08:00

تلخ

پای‌آبله ز راه ِ بيابان رسيده‌ام
بشمرده دانه دانه کلوخ ِ خراب ِ او
-------------------برده به‌سر به بيخ ِ گياهان و آب ِ تلخ [1]

در بر رخ‌ام مبند ، که غم بسته بر درم
دل‌خسته‌ام به زحمت ِ شب‌زنده‌داری‌ام
-------------------ويرانه‌ام ز هيبت آباد ِ خواب ِ تلخ

عيب‌ام مبين ، که زشت و نکو ديده‌ام بسی
ديده گناه‌کردن ِ شيرين ِ ديگران
-------------------وز بی‌گناه دل‌شدگانی ثواب ِ تلخ

در موسمی که خستگی‌ام می بَرَد ز جای
با من بدار حوصله ، بگشای در ز حرف
-------------------امّا در آن نه ذرّه عتاب و خطاب ِ تلخ

چون اين شنيد ، بر سر ِ بالين ِ من گريست
گفتا : کنون چه چاره ؟ بگفتم : اگر رسد
-------------------با روزگار ِ هجر و صبوری ، شراب ِ تلخ !

----------------------------12 آبان 1327 [2]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( نيما يوشيج . زندگانی و آثار ِ او ) . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ( چاپ ِ اوّل : تهران ، آذرماه ِ 1334 / دسامبر 1955 ) چاپ ِ دوّم : اسفندماه ِ 1346 / فوريه 1968 . از انتشارات : بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه . ( ص 347 )
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ( صص 3 – 452 )

پابرگ‌ها :
?
[1] در مجموعه‌ی ِ جنّتی « سيخ گياهان » آمده . اگرچه نادرست نمی‌نمايد ، امّا « بيخ » درست‌تر است !
[2] تاريخ ِ « روز » ( 12 ) از مجموعه‌‌ی ِ جنّتی است .

خواب ِ زمستانی

2006-12-15T16:20:00.000-08:00

خواب ِ زمستانی

سر شکسته‌وار در بالش کشيده ،
نه هوايی ياريش داده ،
آفتابی نه دمی با بوسه‌ی ِ گرمش به سوی ِ او دويده ،
تيزپروازی به سنگين خواب ِ روزانش زمستانی
خواب می‌بيند جهان ِ زندگانی را ،
در جهانی بين ِ مرگ و زندگانی .

همچنان با شربت ِ نوشش
زندگی در زهرهای ِ ناگوارايش .
خواب می‌بيند فرو بسته‌ست زرّين بال و پرهايش
از بر ِ او شورها برپاست .
می‌پرند از پيش ِ روی ِ او
دل‌به‌دو‌جايان ِ ناهمرنگ ،
و‌آفرين ِ خلق بر آن‌هاست .

خواب می‌بيند ( چه خواب ِ دلگزای او را )
که به‌نوک‌آلوده مرغی زشت ،
جوش ِ آن دارد که برگيرد ز جای او را
و اوست مانده با تن ِ لخت و پر ِ مفلوک و پای ِ سرد .

پوست می‌خواهد بدرّاند به تن بی‌تاب
خاطر ِ او تيرگی می‌گيرد از اين خواب
در غبارانگيزی از اين‌گونه با ايّام
چه بسا جاندار کاو ناکام
چه بسا هوش و لياقت‌ها نهان مانده
رفته با بسيارها روی ِ نشان ، بسيارها چه بی‌نشان مانده
آتشی را روی پوشيده به خاکستر
چه بسا خاکستر او را گشته بستر

هيچ کس پايان ِ اين روزان نمی‌داند .
برد ِ پرواز ِ کدامين بال تا سوی ِ کجا باشد .
کس نمی‌بيند .
ناگهان هولی برانگيزد
نابجايی گرم برخيزد
هوشمندی سرد بنشيند ،

ليک با طبع ِ خموش ِ اوست
چشم‌باش ِ زندگانی‌ها
سردی‌آرای ِ درون ِ گرم ِ او با بال‌هايش ناروان رمزی است
از زمان‌های ِ روانی‌ها .
سرگرانی نيستش با خواب ِ سنگين ِ زمستانی
از پس ِ سردیّ ِ روزان ِ زمستان است روزان ِ بهارانی .

او جهان‌بينی‌ست نيروی ِ جهان با او
زير ِ مينای ِ دو چشم ِ بی‌فروغ و سرد ِ او ، تو سرد منگر
رهگذار ! ای رهگذار
دلگشا آينده روزی است[1] پيدا بی‌گمان با او .

او شعاع ِ گرم از دستی به دستی کرده بر پيشانی ِ روز و شب ِ دلسرد می‌بندد
مرده را ماند . به خواب ِ خود فرو رفته‌ست امّا
بر رخ ِ بيداروار ِ اين گروه ِ خفته می‌خندد .

زندگی از او نشسته دست
زنده است او ، زنده‌ی ِ بيدار .
گر کسی او را بجويد ، گر نجويد کس ،
ورچه با او نه رگی هشيار .

سر شکسته‌وار در بالش کشيده ،
نه هوايی ياريش داده ،
آفتابی نه دمی با خنده‌اش دلگرم سوی ِ او رسيده
تيزپروازی به سنگين خواب ِ روزانش زمستانی
خواب می‌بيند جهان ِ زندگانی را
در جهانی بين ِ مرگ و زندگانی .

------------------------5 خرداد ِ 1320 [2]

&
نيما يوشيج . شعر ِ من . انتشارات ِ اميرکبير . ( چاپ ِ دوّم ، 1352 ) چاپ ِ پنجم ، 1362 . ( صص 18 – 15 )
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( نيما يوشيج . زندگانی و آثار ِ او ) . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ( چاپ ِ اوّل : تهران ، آذرماه ِ 1334 / دسامبر 1955 ) چاپ ِ دوّم : اسفندماه ِ 1346 / فوريه 1968 . از انتشارات : بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه . ( صص 230 – 228 )
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ( صص 297 – 295 )

$
در « مجموعه‌ی ِ آثار ... » ( طاهباز ، ص 297 ) ، پس از سطر ِ « او شعاع ِ گرم ... » ، يک سطر ِ خالی فاصله است . با توجّه به قافيه - « می‌بندد » و « می‌خندد » - ، اين فاصله نابه‌جاست .

?
پابرگ‌‌ها :
[1] در هر سه نسخه ( شعر ِ من ، مجموعه / عطائی ، مجموعه / طاهباز ) به همين صورت آمده : دلگشا آينده روزی است پيدا بی‌گمان با او . – امّا به نظر می‌رسد که به جای ِ « است » ، « هست » بوده باشد : دلگشا آينده روزی هست پيدا بی‌گمان با او . شايد هم اين‌طور خوانده می‌شود : دلگشا آينده‌ی ِ روزی‌ست پيدا بی‌گمان با او .
[2] تاريخ ، از « مجموعه‌‌‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج » ( طاهباز ) ، ص 297 .

در باره‌ی ِ نيما يوشيج ( از سيروس شاملو )

2006-12-15T16:12:00.000-08:00

در باره‌ی ِ نيما يوشيج ( از سيروس شاملو )

در باره‌ی ِ نيما يوشيج ، نظر ِ من اين است که اين شاعر در تاريخ و فرهنگ ِ ايرانی ، ويژه است ، و بسيار زود است [ که ] انديشه‌ی ِ فلاحتی به اعتبار ِ اين انديشمند پی‌ببرد . اين جامعه هنوز گرايش از روستا به شهر را به اتمام نرسانده است ، تا پروسه‌ی ِ اعتبار و ارزش ِ محيط ِ زيست را دريابد . نيما شاعری بود که اين پروسه را طی کرده بود و به طبيعت بازگشته بود . به همين دليل ، نيما نه تنها يک شاعر بود ، بلکه انديشه‌ای پست‌مدرن و فراصنعتی را پی‌ريزی کرد ؛ چيزی که امروز در [؟] انقلاب ِ اکولوژيک و ساختارشکن و آنارشيستی عنوان گرفته است ؛ و اين انديشه در محيطی شکل گرفت که اکثر ِ نازی‌ها و فاشيست‌های ِ سابق‌اش هوادار و پرچمدار ِ آزادی‌ از آب درآمده بودند ، و شيفته‌ی ِ تجمّلات ، و ترافيک ِ شهری ، و طرفدار ِ برد‌گی ِ کارخانه‌ها !

&
سيروس شاملو

يادداشت ِ مؤخّره‌ی « حرف‌های ِ همسايه »

2006-12-13T20:54:00.000-08:00

يادداشت ِ مؤخّره‌ی « حرف‌های ِ همسايه »

در اين مجموعه 71 يادداشت از نيما يوشيج که خود آن‌ها را با نام ِ « حرف‌های ِ همسايه » يا « نامه به همسايه » مشخّص کرده است ، گرد آمده است .
اين يادداشت‌ها ، که اغلب به صورت ِ نامه است ، خطابی‌ست به آشنا يا همسايه‌ای فرضی که در آن‌ها نيما نظرات ِ خود را درباره‌ی ِ شعر و هنر بازگو می‌کند .
اين يادداشت‌ها در طول ِ ساليان ِ مختلف نوشته شده است . پيش‌ترين تاريخ سال ِ 1318 است و آخرين نوشته از اين مجموعه به تاريخ ِ فروردين‌ماه ِ 1334 .
يادداشت‌هايی که با شماره‌های ِ 60 و 62 و 63 در اين مجموعه مشخّص شده است ، در مجلّه‌های ِ « خروس جنگی » و « کوير » - سال ِ 1328 – منتشر شده است ؛ و بقيّه از روی ِ دست‌نوشته‌های ِ نيما بازنويسی شده است .
بازنويسی ِ اين يادداشت‌ها از مينا هادی ، شراگيم يوشيج ، و غلام‌رضا امامی است .

--------------------------س . ط .

يادداشت ِ نيما درباره‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه »

2006-12-13T20:49:00.000-08:00

يادداشت ِ نيما درباره‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه » :

همسايه !
خواهش می‌کنم اين نامه‌ها را جمع کنيد . هرچند مکرّرات و عبارات ِ بی‌جا و حشو و زوايد زياد دارند و بايد اصلاح شود ، امّا يادداشت‌هايی است . اگر عمری نباشد برای ِ نوشتن ِ آن مقدّمه‌ی ِ حسابی درباره‌ی ِ شعر ِ من ، اقلّاً اين‌ها چيزی‌ست .
من خيلی حرف‌ها دارم برای ِ گفتن . نگاه نکنيد که خيلی از آن‌ها ابتدايی است ؛ ما تازه در ابتدای ِ کار هستيم . به اسم ِ « به همسايه » يا « حرف‌های ِ همسايه » باشد ، اگر روزی خواستيد به آن عنوانی بدهيد .
در واقع اين کار وظيفه‌يی‌ست که من انجام می‌دهم . شما در هرکدام از آن‌ها دقّت کنيد خواهيد ديد اين سطور با چه دقّتی که در من بوده است نوشته شده است . اميدوارم روزی شما هم اين کار را بکنيد و به اين کاهش بيفزاييد .

------------------------نيما يوشيج
------------------------خرداد 1324

&
نيما يوشيج . حرفهای همسايه . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 . ( پيشانه‌ی ِ کتاب ، ص 3 )

حرف‌های ِ همسايه ( 2 )

2006-12-12T22:13:00.000-08:00

حرف‌های ِ همسايه ( 2 )

عزيز ِ من ! بايد بتوانی به جای ِ سنگی نشسته ، ادوار ِ گذشته را که توفان ِ زمين با تو گذرانيده ، به‌تن حس کنی ... بايد بتوانی يک جام شراب بشوی که وقتی افتاد و شکست ، لرزش ِ شکستن را به‌تن حس کنی .
بايد اين کشش تو را به گذشته‌ی ِ انسان ببرد و تو در آن بکاوی . به مزار ِ مردگان فرو بروی ، به خرابه‌های ِ خلوت و بيابان‌های ِ دور بروی و در آن فرياد برآوری و نيز ساعات ِ دراز خاموش بنشينی ... به تو بگويم تا اين‌ها نباشد ، هيچ چيز نيست ....
دانستن ِ سنگی ِ يک سنگ کافی نيست . مثل ِ دانستن ِ معنی ِ يک شعر است . گاه بايد در خود ِ آن قرار گرفت و با چشم ِ درون ِ آن به بيرون نگاه کرد ، و با آنچه در بيرون ديده شده است به آن نظر انداخت . بايد بارها اين مبادله انجام بگيرد تا به فراخور ِ هوش و حسّ ِ خود ، و آن شوق ِ سوزان و آتشی که در تو هست ، چيزی فرا گرفته باشی .
ديدن در جوانی فرق دارد تا در سنّ ِ زيادتر . ديدن در حال ِ ايمان فرق دارد با عدم ِ ايمان . ديدن برای ِ اين که حتماً در آن بمانی ، يا ديدن برای ِ اين که از آن بگذری . ديدن در حال ِ غرور ، ديدن به حال ِ انصاف ، ديدن در حال ِ وقعه ، ديد در حال ِ سير ، در حال ِ سلامتی و غير ِ سلامتی ، از روی ِ علاقه يا غير ِ آن .
دنباله‌ی ِ حرف را دراز نمی‌کنم . تو بايد عصاره‌ی ِ بينايی باشی . بينايی‌ای فوق ِ دانش ، بينايی‌ای فوق ِ بينايی‌ها .... اگر چنين بتوانی بود مانند ِ جوانانی نخواهی بود که تاب ِ دانستن ندارند و چون چيزی را دانستند جار می‌زنند . شبيه ِ بوته‌های ِ خشک ِ آتش‌گرفته‌اند يا مثل ِ ظرف که گنجايش نداشته ، ترکيده‌اند . آن‌ها اصلاح‌شدنی نيستند و دانش برای ِ آن‌ها به منزله‌ی ِ تيغ در کف ِ زنگی ِ مست که می‌گويند ؛ زيرا با اين دانش بينايی‌ای جفت نيست .
تو بايد بتوانی بدانی چنان بينايی‌ای هست ؛ و به زور ِ خلوت ، بتوانی روزی دارای ِ آن بينايی باشی .

&
منابع :
حرف‌های ِ همسا‌يه . سيروس طاهباز . انتشارات ِ دنيا . پنجم ، 1363 . ( يادداشت ِ شماره‌ی ِ 2 ، صص 8 – 7 )
در باره‌ی ِ شعر و شاعری . از مجموعه‌ی ِ آثار ِ نيما يوشيج . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدو‌ين سيروس طاهباز . با نظارت ِ شراگيم ‌يوشيج . انتشارات ِ دفترهای ِ زمانه . اوّل ، 1368 . ‌يادداشت ِ شماره‌ی ِ 2 . ( ص 26 – 25 ) .

$
يادداشت ِ نيما درباره‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه »

يادآوری :
اختلافات ِ دو نسخه ، منحصر است به برخی تفاوت‌ها در نشانه‌گذاری ، و شکل ِ نگارش . ازجمله ‌اين‌که ، در « درباره‌ی ِ شعر و شاعری » چهار مورد نقطه‌چين کلّاً حذف شده ، و به‌جای ِ آن تک‌نقطه آمده ؛ و نشانه‌ی ِ نکره در « بينايی‌ای » ، در حرف‌های ِ همسايه به صورت ِ « يی » آمده : بينايی‌يی .
نخست متن را بر اساس ِ « حرف‌های ِ همسايه » تايپ کرده بودم و قرارم اين بود که حتّی در نشانه‌گذاری‌ها هم دست نبرم ؛ امّا اختلاف ِ دو منبع ( که – در اين مورد ِ خاص - هردو متن ، زير ِ نظر ِ طاهباز انجام گرفته[1] ) نشان می‌دهد که اهتمام‌کنندگان هيچ‌يک عين ِ دست‌نوشته‌ی ِ نيما را رعايت نکرده‌اند ؛ از اين‌رو ، پای‌بندی ِ من ِ نوعی به عين ِ متن در نسخه‌های ِ چاپی ، جز به معنای ِ « رعايت ِ سليقه و پسند ِ اهتمام‌کنندگان ( که بيشتر شخص ِ سيروس طاهباز می‌بُوَد ! ) » نخواهد بود . کاش طاهباز ( و هر کس ِ ديگری که به نشر ِ آثار ِ معاصران از روی ِ دست‌خط ِ ايشان می‌پردازد ) متوجّه می‌بود که به‌هيچ‌وجه نبايد در عين ِ دست‌نوشته‌ی ِ شاعر يا نويسنده دست برد . با اين‌حال ، به متن ِ « حرف‌های ِ همسايه » وفادار مانده‌ام ، و در آن هيچ تغييری نداده‌ام ؛ الّا « يی » که « ای » آورده‌ام ؛ و يکی‌دو مورد نقطه و ويرگول ... !

?
پابرگ :
[1] در مقدّمه‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه » توضيحی که اهتمام‌کننده را مشخّص کند نيامده ! پس ، بنگريد به يادداشتی که در پايانه‌ی ِ کتاب ديده می‌شود !!

در حاشيه‌ی ِ « پادشاه ِ فتح »

2006-12-09T18:04:00.000-08:00

در حاشيه‌ی ِ « پادشاه ِ فتح »

"
به نظر می‌رسد که نيما در دو سطر ِ آغازين ِ اين شعر ، از طرز ِ استعاره‌پردازی ِ نظامی تأثير‌پذيری داشته است :
-------------------چو من زنگی آنگه که خندان بُوَد
-------------------سيه‌شيری الماس‌دندان بُوَد

-------------------سياهان از آن کار دندان‌سفيد
-------------------ز خنده لب ِ روميان نااميد
-------------------شب آن بِه که پوشيده‌دندان بُوَد
-------------------که آن‌لحظه ميرد که خندان بُوَد

-------------------چو گوهر فرو برد گاو ِ زمين
-------------------برون جست شير ِ سياه از کمين
-------------------بر آفاق شد گاو ِ گردون دلير
-------------------برآمد ستاره چو دندان ِ شير [1]
------------------------شرف‌نامه ( خمسه . صفحات ِ 898 ، 892 ، و 889 . )

""
بيدل ِ دهلوی گفته است :
-------------------صبحدم سيّاره بال افشاند از دامان ِ شب
-------------------وقت ِ پيری ريخت از هم عاقبت دندان ِ شب
------------------------------( شاعر ِ آينه‌ها ، غزل ِ 27 ، ص 134 )

از يادداشت ِ نگارنده بر کناره‌ی ِ « مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج » ، جنّتی عطائی ، ص 309 ( 28 فروردين ِ 1376 )

&
شاعر ِ آينه‌ها ( بررسی ِ سبک ِ هندی و شعر ِ بيدل ) . دکتر محمّدرضا شفيعی کدکنی . انتشارات ِ آگاه . چاپ ِ دوّم ، زمستان 1368 .
کلّيّات ِ خمسه‌ی ِ حکيم نظامی گنجوی . با مقابله و تصحيح از روی ِ صحيح‌ترين نسخ ِ معتبر ِ چاپی و خطّی . مصحّح ( ؟! ) . انتشارات ِ اميرکبير . چاپ ِ چهارم ، 1366 .

?
پابرگ :
[1] « شير » ِ بيت ِ دوّم ، همان « شير ِ سياه » ِ بيت ِ اوّل است .
« گاو ِ زمين » اشاره دارد به باور ِ پيشينيان ، که زمين را روی ِ شاخ ِ گاو می‌پنداشتند ...
« گاو ِ گردون » يکی از صور ِ فلکی است ؛ ثَور ( و از بروج ِ دوازده‌گانه : برج ِ ثور ) .
احتمالاً « شير » در « دندان ِ شير » ، دربردارنده‌ی ِ اشاره‌ای است به همرنگی ِ شير ِ خوراکی و ستاره !

بز ِ ملّا‌حسن

2006-12-09T16:46:00.000-08:00

بز ِ ملّا‌حسن

بز ِ ملّا‌حسن ِ مسئله‌گو
چو به ده از رمه می‌کردی رو
داشت همواره به همره ، پس‌اُُفت ،
تا سوی ِ خانه ، ز بزها ، دو سه جفت .
بز ِ همسايه ، بز ِ مردم ِ ده ،
همه پر شير و همه نافع و مفت .
شاد ملّا پی ِ دوشيدنشان
جستی از جای و به تحسين می‌گفت :
« مرحبا بز‌بزک ِ زيرک ِ من
که کند سود ِ من افزون به‌نهفت ! »

روزی آمد ز قضا بز گم شد
بز ِ ملّا به سوی ِ مردم شد .

جست ملّا ، کسل و سرگردان ،
همه ده ، خانه‌ی ِ اين خانه‌ی ِ آن ،
زير ِ هر چاله و هر دهليزی
کنج ِ هر بيشه ، به هر کوهستان ،
ديد هر چيز و بز ِ خويش نديد
سخت آشفت و به خود عهدکنان
گفت : « اگر يافتم اين بدگوهر
کنمش خرد سراسر ستخوان . »

ناگهان ديد فراز ِ کمری
بز ِ خود را ز پی ِ بوته‌چری .
رفت و بستش به رسن ، زد به عصا :
« بی‌مروّت بز ِ بی شرم و حيا !
اين‌همه آب و علف دادن ِ من
عاقبت از توام اين بود جزا
که خورَد شير ِ تو را مردم ِ ده ؟ »
بزک افتاد و بر او داد ندا :
« شير ِ صد روزه بزان ِ دگران
شير ِ يک روز ِ مرا نيست بها ؟ »

يا مخور حقّ ِ کسی کز تو جداست
يا بخور با دگران آنچه تراست .

----------------------------------20 جدی 1302

&
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ( ص 7 – 69 )
نيما يوشيج . حکايات و خانواده ی ِ سرباز . ( دارنده‌ی ِ حقّ ِ چاپ ِ آثار ِ نيما يوشيج به صورت ِ کتاب ، شراگيم يوشيج ) . انتشارات ِ اميرکبير . ( چاپ ِ اوّل ، 1353 ؛ چاپ ِ دوّم ، 1354 )چاپ ِ سوّم ، 1362 .

"
تايپ : مازيار سهرابی

برف

2006-12-08T20:43:00.000-08:00

برف

زردها بی‌خود قرمز نشده‌ند
قرمزی رنگ نينداخته است
بی‌خودی بر ديوار .

صبح پيدا شده از آن طرف ِ کوه ِ ازاکو [1]، امّا
وازنا [2] پيدا نيست
گرته‌ی ِ روشنی ِ مرده‌ی ِ برفی همه کارش آشوب
بر سر ِ شيشه‌ی ِ هر پنجره بگرفته قرار .

وازنا پيدا نيست
من دلم سخت گرفته‌ست ازين
ميهمانخانه‌ی ِ مهمان‌کش ِ روزش تاريک
که به جان ِ هم نشناخته انداخته است :
چند تن خواب‌آلود
چند تن ناهموار
چند تن نا‌هشيار .

---------------------------1334 [3]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( جنّتی عطائی ) ؛ ص 248 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( سيروس طاهباز ) ؛ ص 513 - 512 .
ماخ‌اولا ؛ ص 72 – 71 .
برای ِ مشخّصات ِ کامل ِ مآخذ ، کليک کنيد .

$
يادآوری : اين شعر در « مجموعه‌ی ِ اشعار ... » ( جنّتی عطائی ) و دفتر ِ « ماخ‌اولا » بدون ِ تاريخ است . در « مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيمايوشيج » ( تدوين ِ طاهباز ) ، تاريخ ِ 1334 ذکر شده . ( در يادداشتی ، از سيروس طاهباز ، بر پيشانه‌ی ِ « ماخ‌اولا » ، تاريخ ِ سرايش ِ اين قطعه ، و چند قطعه‌ی ِ ديگر ، پيش از 1332 گفته شده . )
اين قطعه ، در « ماخ‌اولا » ، عنوان هم ندارد ( هيچ‌يک از قطعات ِ اين دفتر ، عنوان ندارد ؛ و اين عنوان نگذاشتن کار ِ خود ِ نيماست [ بنگريد به يادداشت ِ نيما ، که در آغازه‌ی ِ دفتر نقل شده ] . )
q
در مجموعه‌ی ِ جنّتی ، بعد از « بر سر ِ شيشه‌ی ِ ... » ، ضمن ِ فاصله ، نشانه‌ی ِ سه‌ستاره نيز آورده شده . امّا من تصوّر نمی‌کنم که به چنين نشانه‌ای نياز باشد ( و بعيد است که نيما به‌کار برده باشد ) .
نخستين فاصله ( بعد از سطر ِ سوّم ) از دفتر ِ « ماخ‌اولا » است و در دو مأخذ ِ ديگر نيست .

?
پابرگ‌ها :
[1]ازاکو : آزادکوه . نام ِ کوهی است در مازندران . ( مجموعه‌ی ِ طاهباز ؛ واژه‌نامه‌ی ِ طبری ، ص 605 . ) . در دو مأخذ ِ ديگر نيز توضيحی بيش از همين مختصر نيامده .
در مجموعه‌ی اشعار ( جنّتی ) ، « ازاگو » آمده ، و در دو مأخذ ِ ديگر به کاف : ازاکو ؛ و گويا همين درست باشد ، يا درست‌تر . « کو » بايد کوتاه‌شده‌ی ِ « کوه » باشد .
[2] نام دهکده‌ای است در مازندران ( جنّتی ، ص 248 ) .
نام ِ کوهی است در يوش ؛ رو در روی ِ خانه‌ی ِ نيما . گويند هرگاه ابر آن را بپوشاند ، در قشلاق بارندگی است . ( ماخ‌اولا ، ص 78 ) ( مجموعه‌ی ِ طاهباز ، ص 608 )
[3] تاريخ از مجموعه‌ی ِ طاهباز ، ص 513 .

پادشاه ِ فتح

2006-11-30T17:43:00.000-08:00

پادشاه ِ فتح

در تمام ِ طول ِ شب ،
کاين سياه ِ سالخورد انبوه ِ دندان‌هاش ‌می‌ريزد ؛
وز درون ِ تيرگی‌های ِ مزوّر ،
سايه‌های ِ قبرهای ِ مردگان و خانه‌های ِ زندگان در هم ‌می‌آميزد ،
وآن جهان‌افسا ، نهفته در فسون ِ خود ،
از پی ِ خواب ِ درون ِ تو ،
مي دهد تحويل از گوش ِ تو خواب ِ تو به چشم ِ تو ،
پادشاه ِ فتح بر تختش لميده‌ست .
بس شب ِ دوشين بر او سنگين و بزم آشوب بگذشته ،
لحظه‌ای چند استراحت را ،
مست بر جا آرميده‌ست .

ليک چون در پيکر ِ خاکستری ، آتش [1]
چشم ‌می‌بندد به خواب ِ نقشه‌ها ، دلکش ؛
و اوست در انديشه‌ی ِ دور و درازش غرق .

از زمانی کز ره ِ ديوارها ، فرتوت
( که به زير ِ سايه‌ی ِ آن ، رقص ِ حيرانی غلامان راست )
روی ِ پاره پاشنه‌هاشان ،
پای خامش بر سر ِ ره ‌می‌گذارند ،
تا مبادا خواب ِ خوش گردد
از جهانخواری ، درين هنگامه ، بشکسته
و نهاد ِ تيرگی ، زيور گرفته از نهاد ِ او ،
بر سرير ِ حکمرانی ، چون خيال ِ مرگ ، بنشسته ،
وز نهفت ِ رخنه‌های ِ خانه‌هاشان ، وای‌شان از زور ِ شاديشان
بر دل ِ رنجور ِ مردم تازيانه‌ست ،
و خيال ِ هر طرفداری بهانه‌ست
تا زمان کاوای ِ طنّاز ِ خروس ِ خانه‌ی ِ همسايه‌ام ، مسکين ،
‌می‌شکافد خانه‌های ِ رخنه‌های ِ هر نهفت ِ قيل و قالی را [2]
وز نهان ره ، پاسبانان ِ شب ِ ديرين
سوت ِ شب را ، چون نفير ِ کارفرمايان ،
در عروق ِ رفته از خون ِ شب ِ ديرين ‌می‌اندازند .
يا به آرامی گرفته جا ،
شکل ِ تابوتی ، به روی ِ دوش‌های ِ لاغر و عريان ،
از بر ِ اين خاک‌اندود ِ غبارآلود .
يا[3] صدای ِ وای ِ خيل ِ خستگان ‌می‌آگند از دور [4]
نغمه‌های ِ هول را در گوش ِ[5] شب گردان ؛
وز پی آنکه مباد از گل نثاری ،
باغ در ‌می‌بندد و ديوار .

در همه اين لحظه‌های ِ از پس ِ هم رفته‌ی ِ ويران ،
( از بُن ِ ويرانه‌اش امّيدهای ِ ماندگان مدفون ،
وز بر ِ آن بزم‌های ِ سرکشان برپا )
با تکاپوی ِ خيالش گرم در شور ِ نهان‌ست او .
در دلاويز ِ سرای ِ سينه‌اش برپاست غوغاها ،
زآمد و رفت ِ هزاران دست در کاران .

‌می‌گشايد چشم ،
چشم ديگر روزگاری‌ست .
لب ‌می‌انگيزد به خنديدن ؛
با دهان ِ خنده‌ی ِ او انفجاری‌ست .

زانفجار ِ خنده‌ی ِ امّيدزايش ،
سرد ‌می‌آيد ( چنان چون ناروا امّيد ِ بدجويان ) [6]
هر بدانگيز انفجاری که ازآن طفلان در انديشه‌ند
گرم ‌می‌آيد اجاق ِ سرد .

اندر اين گرمی و سردی ، عمر ِ شب کوتاه ،
( آنچنان کز چشمه‌ی ِ خورشيد ) [7]
آمدگانی هراسان‌اند
رفتگانی باز ‌می‌گردند .
در همان لحظه که ره بر روی ِ سيل ِ دشمنان بسته ،
و گشاد ِ سيلشان چون جوی ِ کوری ،
با نهاد ِ ظلمت ِ رو در گريز از صبح ،
در درون ِ ظلمت ِ مقهور ‌می‌تازد .
و صداهای ِ غلاده‌های ِ گردن‌های ِ محرومان
( چون صداپرداز ِ پاهاشان به زنجير )
رقص ِ لرزان ِ شکستن را ‌می‌آغازد ،
اوست با انديشه‌اش بسته .
وندر آرام ِ سرای ِ شهر ِ نوتعمير ِ خود پويا ؛
از نگاه ِ زير چشم ِ خود ،
با تو اين حرف ِ دگر هر لحظه ‌می‌گويد :

« بيهده خواب ِ پريشان طفل ِ ره را ‌می‌کند بيدار ؛
« وز نگاه ِ ناشکيبايش
« ‌می‌فزايد بر درازی راه .
« من که در اين داستان نقطه‌گذار ِ نازک‌انديشم ،
« فاصله‌های ِ خطوط ِ سر بهم آورده‌ی ِ آن را
« خوب از هم ‌می‌دهم تشخيص . ‌می‌دانم
« که کدامين خام را خسته‌ست دل در اين شب ِ تاريک ؛
« يا کدامين پای ‌می‌لرزد به روی ِ جاده‌ی ِ باريک .

« همچو خاری ، کز ره ِ پيکر ، برون آور
« از ره ِ گوش ِ خود ، ای معصوم ِ من !
« هر خبر را که شنيدی وحشت‌افزای
« با هوای ِ گرم استاده نشان ِ روز ِ بارانی‌ست .
« چون ‌می‌انديشد هدف را مرد ِ صيّاد ،
« خامشی ‌می‌آورد در کار .
« همچنين درگيرد آتش از نهفت آنگه زبان در شعله آرايد .

« بر عبث خاطر ميازار
« باش در راه ِ چنين خاطر نگهدار
« نيست کاری کاو اثر برجای نگذارد
« گرچه دشمن صد در او تمهيدها دارد .
« زندگانی نيست ميدانی
« جز برای ِ آزمايش‌ها که ‌می‌باشد .
« هر خطای ِ رفته ، نوبت با صوابی دارد از دنبال [8]
« مايه‌ی ِ ديگر خطا ناکردن ِ مرد
« هست از راه ِ خطاها کردن ِ مرد .
« وان بکار آمد که او در کار ،
« ‌می‌کند روزی خطا ناچار .

« نکته اين‌ست و به ما گفته‌ند . وين نکته نمی‌دانند [9]
« آن بخيلان ، تعزيت‌پايان ؛
« صحنه‌ی ِ تشويش ِ شب را دوزخ‌آرايان .
« و به مسمار ِ صدای ِ هيچ نيرويی [10]
« گوش نگشايد از آنان ليک .

« بی پی و بُن بر شده ديوار ِ بدجويان ،
« روی در سوی ِ خرابی‌ست .
« بر هر آن اندازه کاو بر حجم افزايد ،
« و به بالاتر ، ز روی ِ حرص ، بگرايد ،
« گشته با روی ِ خرابش بيشتر نزديک .
« وين نمی‌دانند آنان ، آن گروه ِ زنده در صورت
« چون معمّاشان به پيش ِ چشم هر آسان ،
« کاندرين پيچيده ره لغزان ،
« سازگاری کردن ِ دشمن ،
« همچنان ناسازگاری‌ها که او دارد ، تشنّج‌های ِ مرگ ِ اوست
« و به مسمار ِ صدای ِ هيچ نيرويی
« گوش نگشايند و نگشوده‌اند . لکن ... »

پادشاه ِ فتح در آندم که بر تختش لميده‌ست ،
بر بد و خوب ِ تو دارد دست .
از درون ِ پرده ‌می‌بيند ،
آنچه با انديشه‌های ِ ما نيايد راست ؛
يا ندارد جای در انديشه‌های ِ ناتوان ِ ما .
وز برون ِ پرده ‌می‌يابد
نيروی ِ بيداری‌يی را پای بگرفته ،
که از آن خواب ِ فلاکت‌زای ِ روزان ِ پريشانی هلاک است .

در تمام ِ طول ِ شب
که در آن ساعت‌شماری‌ها زمان راست [11]
و به تاريکی درون ِ جادّه تصويرهای ِ بر غلط در چشم ‌می‌بندد ؛
وز درون ِ حبسگاهش تيره و تاريک ،
صبح ِ دلکش را خروس ِ خانه ‌می‌خواند .
وين خبر در اين سرای ِ ريخته هر بندش از بندش ز هر گوشه ، [12]
‌می‌دهد گوش ِ کسان را هر زمان توشه .
و به هم نوميد ‌می‌گويند :
-------------------پادشاه ِ فتح مرده‌ست .
-------------------تن جداری سرد او را ‌می‌نمايد .
-------------------استخوان در زير ِ رنگ ِ پوست ،
-------------------نقشه‌ی ِ مرگ ِ تنش را ‌می‌گشايد .

اوست زنده . زندگی با اوست .
ز اوست ، گر آغاز ‌می‌گردد جهان را ، رستگاری .[13]
هم ازو ، پايان بيابد گر زمان‌های ِ اسارت .
او بهار ِ دلگشای ِ روزهايی هست ديگرگون ؛
از بهار ِ جانفزای ِ روزهايی خالی از افسون .

در چنين وحشت‌نما پاييز ،
کارغوان از بيم ِ هرگز گل نياوردن ،
در فراق ِ رفته‌ی ِ امّيدهايش خسته ‌می‌ماند ،
‌می‌شکافد او بهار ِ خنده‌ی ِ امّيد را ز امّيد ؛
واندر او گل ‌می‌دواند .

او گشايش را قطار ِ روزهای ِ تازه ‌می‌بندد .
اين شبان ِ کورباطن را
که ز دل‌ها نور خورده
روشنانش را ز بس گمگشتگی گويی دهان ِ گور برده ،
بگذرانيده ز پيش ِ چشم ِ نازک‌بين ،
ديده‌بانی ‌می‌کند با هر نگاه از گوشه‌اش پنهان ،
بر همه اينها که ‌می‌بيند .
وز همه اينها که ‌می‌بيند
پوزخند ِ باوقارش پُر تمسخر ‌می‌دود لرزان به زير ِ لب ، [14]
زين خبرها ، آمده از کاستن‌هايی که دارد شب ،
بر دهان ِ کارسازانش که ‌می‌گويند :
-------------------پادشاه ِ فتح مرده‌ست .
-------------------خنده‌اش بر لب ،
-------------------آرزوی ِ خسته‌اش در دل ،
-------------------چون گل ِ بی آب کافسرده‌ست .

‌می‌گشايد تلخ ،
شاد ‌می‌ماند
در گشاد ِ سايه‌ی ِ اندوه ِ اين ديوار
مست از دلشادی ِ بی‌مر ،
خاطرش آزاد ‌می‌ماند .

در تمام ِ طول ِ شب . آری .
کز شکاف ِ تيرگی‌های ِ به‌جا‌مانده گريزان‌اند
سرگران کارآوران ِ شب ؛
وز دل ِ محراب قنديل ِ فسرده ‌می‌شود خاموش ؛
وين خبر چون مرده‌خونی کز عروق ِ مرده بگشايد ،
‌می‌دمد در عِرق‌های ِ ناتوان ِ ناتوانان ؛
و به ره آبستن ِ هولی‌ست بيهوده ؛
و آن جهان‌افسا ، نهفته در فسون ِ خود ،
از پی ِ خواب ِ درون ِ تو ،
‌می‌دهد تحويل از گوش ِ تو خواب ِ تو به چشم ِ تو ؛
وز ره ِ چشمان به خون ِ تو .

-------------------فروردين ِ 1326 [15]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . صص 316 – 309 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، صص 430 – 424 .
نيما يوشيج . شهر شب و شهر صبح . انتشارات ِ مرواريد . چاپ ِ پنجم ، 1363 . صص 62 – 49 .

$
پابرگ ها :
[1] در « مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج » ( تدوين ِ سيروس طاهباز ) ، اين سطر ( مصراع ) در پرانتز آمده و پيش از آن ، اين مصرع را داريم : « در غبارآلود ِ دود ِ خاطرش ، امّا » .
طاهباز ، روی ِ عنوان ِ شعر نشانه‌ی ِ ارجاع به پابرگ گذاشته ، و در پابرگ چنين آورده :
« دو بند لازم را از من استادترها حذف کرده‌اند که رگ جان شعر است و در چاپ بعد بايد اضافه کنم : 1 - در غبارآلود ِ دود ِ خاطرش ، امّا + 3 مصراع بعد آن . 2 – ز انفجار خنده‌ی اميدزايش + 3 مصرع بعد از آن . باقی حذف‌ها ضرری ندارد . »
درباره‌ی ِ طاهباز و خيانت‌ها و زيان‌زدن‌های ِ او به شعر ِ نيما ، جای ِ ديگری مفصّلاً خواهم نوشت . ( او حالا چند سالی هست که کاملاً مرده است ؛ امّا اين يک وادی ، مرده و زنده نمی‌شناسد . اگر کسی بخواهد که بعد ِ مرگ ، پشت ِ سرش حرف نزنيم ، بايد از اوّل ‌می‌دانست و وارد ِ وادی ِ « گپ » نمی‌شد . انتقاد و حساب‌رسی ِ نوشتار ، مرده و زنده سرش نمی‌شود ، مع‌الاسف ! ) اينجا به همين چار کلمه بسنده می‌کنم که : اوّلاً در « مجموعه‌ی ِ اشعار ... » از جنّتی ، و « شهر شب و شهر صبح » ( که البتّه گويا خود ِ طاهباز تنظيم کرده ) جز يک مصرع ِ « در غبارآلود ِ دود ِ خاطرش ، امّا » چيزی کم نيست . ثانياً اين که طاهباز می‌گويد « باقی حذف‌ها ضرری ندارد » نشان می‌دهد که هيچ از شعر نمی‌فهميده بنده‌ی ِ خدا . مرد ِ حسابی ! مگر خيک ِ ماست است يا جُوال ِ شلغم ، که ضرری ندارد !؟
و ثالثاً ، به نظر ِ من ، اين بند به صورتی که طاهباز آورده ، پذيرفتنی نيست . تصوّر می‌کنم يکی از اين دو مصرع ، بدل بوده باشد ؛ يعنی اين بند به يکی از اين دو صورت بوده :
ليک چون در پيکر ِ خاکستری ، آتش
چشم می‌بندد به خواب ِ نقشه‌ها ، دلکش ؛
و اوست در انديشه‌ی دور و درازش غرق .
يا :
در غبارآلود ِ دود ِ خاطرش ، امّا
چشم می‌بندد به خواب ِ نقشه‌ها ، دلکش ؛
و اوست در انديشه‌ی دور و درازش غرق .
اين هم که مصرع ِ « ليک چون ... » در پرانتز آمده ، به اين حدس بيشتر دامن می‌زند . شايد هم ، هردو بوده ؛ امّا به اين صورت :
ليک چون در پيکر ِ خاکستری ، آتش
( در غبارآلود ِ دود ِ خاطرش ، امّا )
چشم می‌بندد به خواب ِ نقشه‌ها ، دلکش ؛
و اوست در انديشه‌ی دور و درازش غرق .

[2] طاهباز : ره نهفت . ( ص 425 )
[3] طاهباز : با صدای ... . ( ص 425 )
برای ِ من ، ترجيح ِ يکی بر ديگری دشوار است ! شايد هم هردو درستان بُوَد . حتّی امکان ِ اين هم هست که خود ِ شاعر هم گير افتاده بوده !!
[4] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 53 ) ، طاهباز ( ص 425 ) : می‌آکند ( به کاف / k )
[5] طاهباز : گردش شب گردان . ( بی هيچ شکّی ، غلط ِ حروف چينی است . )
[6] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 54 ) ، طاهباز ( ص 426 ) : ناروا امّيد ِ بدجويی .
[7] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 54 ) ، طاهباز ( ص 426 ) – پرانتز ندارد .
[8] در مجموعه‌ی ِ اشعار ، چاپ ِ جنّتی ( که نسخه‌ی ِ اساس ِ من است ) « گر خطايی رفت ، نوبت ... » آمده . متن از : شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 57 ) ، طاهباز ( ص 427 ) .
[9] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 57 ) ، طاهباز ( ص 427 ) : ... به ما گفته‌اند . لکن اين نمی‌دانند .
[10] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 57 ) : « نيرويی» را ندارد .
[11] در مجموعه‌ی ِ اشعار ، چاپ ِ جنّتی ( اساس ِ نقل ِ من ) « ... ساعت شماری‌ها زمان است » آمده . متن از : شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 58 ) ، طاهباز ( ص 428 ) .
[12] در مجموعه‌ی ِ اشعار ، چاپ ِ جنّتی ( اساس ِ نقل ِ من ) « ... هر بندش از بند ز هر گوشه » آمده . متن از : شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 59 ) ، طاهباز ( ص 429 ) . با اين حال ، احتمال ِ درستی ِ ضبط ِ جنّتی هم هست : هر بندش از بند ِ ز هر گوشه .
[13] در مجموعه‌ی ِ اشعار ، چاپ ِ جنّتی ( اساس ِ نقل ِ من ) « ... جهان ما ، رستگاری » آمده . متن از : شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 59 ) ، طاهباز ( ص 429 ) . به احتمال ِ قوی – بلکه بی ترديد - ، نادرستی ِ حروف چينی است .
[14] شهر ِ شب و شهر ِ صبح ( ص 60 ) ، طاهباز ( ص 430 ) : پوسخند .
در فرهنگ ِ معين اين وجه ذکر نشده ، امّا ذيل ِ « پوزخند » می‌خوانيم : « [ = پوزه خند = پوزخنده ، از " پوست خنده ؟ " ! در پوست خنديدن ( پوست ) ] ( إمر ) لبخندی که بقصد انکار ، تحقير يا استهزا زنند ؛ پوزخنده ، پوزه خند . » -- بنابر اين هيچ بعيد نيست که نيما همين وجه را به کار برده باشد . در تداول ِ عام نيز با « س » تلفّظ می‌شود نه با « ز » !
[15] تاريخ از مجموعه‌ی ِ طاهباز و شهر شب ... .

تابناک ِ من

2006-07-11T20:17:00.000-07:00

تابناک ِ من

تابناک ِ من بشد دوش از بر ِ من ! آه ديگر در جهان
می‌بُرم آن رشته‌ها که بود بافيده ز پهنای ِ اميد ِ مانده روشن .
ديگرم نرگس نخواهد – آن‌چنان‌که بود خنده‌ناک – خندد
روی مانندان ِ گلشن .
من به زير ِ اين درخت ِ خشک ِ انجير
که به شاخی عنکبوت ِ منزوی را تار بسته ،
می‌نشينم آنقَدَر روزان شکسته ،
که بخشکد بر تن ِ من پوست .
ای که در خلوت‌سرای ِ دردبار ِ شاعری سرگشته داری جا !
کوله‌بار ِ شعرهايم را بياور ، تا به زير ِ سر نهاده
- روی زير ِ آسمان و پای دورم از دياران –
از غم ِ من گر بکاهد يا نکاهد ؛
خواب ِ سنگينم ربايد آن‌چنان ،
که دل‌ام خواهد .

-------------------فروردين ِ 1321 [1]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 254 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص 308 .

?
[1] تاريخ از مجموعه‌ی ِ کامل ... ( طاهباز ، ص 308 ) است .

« ری را »

2006-06-20T18:10:00.000-07:00

« ری را »

« ری را » ... صدا می‌آيد امشب
از پشت ِ « کاچ »[1] که بند آب [2]
برق ِ سياه‌تابش ، تصويری از خراب
در چشم می‌کشاند .
گويا کسی‌ست که می‌خواند ...

امّا صدای ِ آدمی اين نيست .
با نظم ِ هوش‌ربايی من
آوازهای ِ آدميان را شنيده‌ام
در گردش ِ شبانی سنگين ؛
ز اندوه‌های ِ من ،
سنگين‌تر .
و آوازهای ِ آدميان را يکسر
من دارم از بر .

يک‌شب درون ِ قايق دلتنگ ،
خواندند آنچنان ؛
که من هنوز هيبت ِ دريا را ،
در خواب می‌بينم .

« ری را » . « ری را » ...
دارد هوا که بخواند ، [3]
در اين شب ِ سيا .
او نيست با خودش ،
او رفته با صدايش امّا ؛
خواندن نمی‌تواند .

---------------1331 [4]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص ‌336‌ .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص ‌505‌ .
از نيما تا بعد ( برگزيده‌ای از شعر ِ امروز ِ ايران ) . به انتخاب ِ فروغ فرّخ‌زاد . به اهتمام ِ مجيد روشنگر . انتشارات ِ مرواريد . چهارم ، 1363 ؛ ص 34 .
?
[1] کاچ : قطعه‌ی ِ کوچک ِ جنگل در ميان ِ مزارع [ يادداشت ِ ابوالقاسم جنّتی . مجموعه‌ی ِ اشعار ، ص ‌336 ]
[2] به دو صورت می‌توان خواند : بند‌آب / بند ِ آب . چون نمی‌توانم مطمئن باشم که نيما به چه صورت می‌خوانده ، نشانه‌ی ِ اضافه نياوردم . به ديکلمه‌ی ِ شاملو هم متأسّفانه دسترسی ندارم ( قرار بوده دوستی سی‌دی ِ آن را برايم بياورد ، که هنوز نياورده . به حافظه هم اعتمادی نيست ؛ اگرچه ) ، فکر می‌کنم شاملو « بند ِ آب » خوانده .
[3] در کتاب ِ « از نيما تا بعد » ( مجموعه‌ای از اشعار ِ نيمايی ، به انتخاب ِ فروغ ، ص 34 ) : دارد هوای ِ آن که بخواند .
[4] تاريخ ، از مجموعه‌ی ِ طاهباز ؛ ص ‌505 .

خانه‌ام ابری‌ست

2006-06-18T19:57:00.000-07:00

خانه‌ام ابری‌ست

خانه‌ام ابری‌ست
يکسره روی ِ زمين ابری‌ست با آن .

از فراز ِ گردنه خرد و خراب و مست ،
باد می‌پيچد .
يکسره دنيا خراب از اوست ،
و حواس ِ من !
آی نی‌زن که تو را آوای ِ نی برده‌ست دور از ره ، کجايی ؟

خانه‌ام ابری‌ست امّا ،
ابر بارانش گرفته‌ست .
در خيال ِ روزهای ِ روشنم کز دست رفتندم ،
من به روی ِ آفتابم ،
می‌برم در ساحت ِ دريا نظاره .
و همه دنيا خراب و خرد از باد است ،
و به ره نی‌زن که دايم می‌نوازد نی ، در اين دنيای ِ ابر اندود ،
راه ِ خود را دارد اندر پيش .

---------------... [1]
&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 339 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص 504 .

?
[1] در هيچ‌يک از دو مجموعه ، اين شعر تاريخ ندارد ؛ امّا در مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ( طاهباز ) ، در ميان ِ سروده‌های ِ سال ِ 1331 آمده .

حرف‌های ِ همسايه (1)

2006-05-29T17:55:00.000-07:00

حرف‌های ِ همسايه (1)

عزيز ِ من ! آيا آن صفا و پاکيزگی را که لازم است ، در خلوت ِ خود می‌يابی يا نه ؟ عزيز ِ من ! جواب ِ اين را از خودت بپرس . هيچکس نمی‌داند تو چه می‌کنی ، و تو را نمی‌بيند .
آيا چيزهايی را که ديده نمی‌شوند ، تو می‌بينی ؟ آيا کسانی را که می‌خواهی در پيش ِ تو حاضر می‌شوند ، يا نه ؟ آيا گوشه‌ی ِ اتاق ِ تو ، به منظره‌ی ِ دريايی مبدّل می‌شود ؟ آيا می‌شنوی هر صدايی را که می‌خواهی ؟
می‌بينی هنگامی را که تو سال‌هاست مرده‌يی ، و جوانی که هنوز نطفه‌اش بسته نشده ، سال‌ها بعد در گوشه‌يی نشسته ، از تو می‌نويسد ؟
هر وقت همه‌ی ِ اين‌ها هستی داشت ، و در اتاق ِ محقّر ِ تو دنيايی جا گرفت ، در صفا و پاکيزگی ِ خلوت ِ خود شک نکن .
اگر جز اين است ، بدان که خلوت ِ تو يک خلوت ِ ظاهری‌ست ؛ مثل ِ اين است که تاجری برای ِ شمردن ِ پول‌های ِ خود ، در به روی ِ خود بسته است .
دل ِ تو با تو نيست و تو از خود ، جدا هستی . آن تويی که بايد با تو [1] باشد ، از تو گريخته است . شروع کن به صفا دادن ِ شخص ِ خودت ، شروع کن به پاکيزه ساختن ِ خودت ...
آن خلوت که ما از آن حرف می‌زنيم ، عصاره‌يی از صفا و پاکيزگی ِ ماست ، نه چيز ِ ديگر .

&
منابع :
حرف‌های ِ همسا‌يه . سيروس طاهباز . انتشارات ِ دنيا . پنجم ، 1363 . ( صص 6 – 5 )
در باره‌ی ِ شعر و شاعری . از مجموعه‌ی ِ آثار ِ نيما يوشيج . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدو‌ين سيروس طاهباز . با نظارت ِ شراگيم ‌يوشيج . انتشارات ِ دفترهای ِ زمانه . اوّل ، 1368 . ‌يادداشت ِ شماره‌ی ِ 1 . ( ص 24 – 23 ) .

$
يادداشت ِ نيما درباره‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه »

?
پابرگ :
[1] تو - در حرف‌های ِ همسايه ( ص 6 ) ، « تن » آمده ( و درست همين « تو » است که از « در باره‌ی ِ شعر و شاعری » [ ص 24 ] نقل شده ) .

به شب آويخته مرغ ِ شباويز

2006-05-25T18:57:00.000-07:00

به شب آويخته مرغ ِ شباويز

به شب آويخته مرغ ِ شباويز
مدامش کار ِ رنج‌افزاست ، چرخيدن .
اگر بی‌سود می‌چرخد
وگر از دستکار ِ شب ، درين تاريکجا ، مطرود می‌چرخد ...

به چشمش ، هر چه ، می‌چرخد ، - چو او بر جای –
زمين با جايگاهش تنگ
و شب ، سنگين و خونالود ، برده از نگاهش رنگ ،
و جاده‌های ِ خاموش ايستاده
که پاهای ِ زنان و کودکان با آن گريزانند ؛
چو فانوس ِ نفس مرده ،
که در او روشنايی از قفای ِ دود می‌چرخد .

ولی در باغ می‌گويند :
« به شب آويخته مرغ ِ شباويز
به پا ، ز آويخته ماندن ، بر اين بام ِ کبود اندود می‌چرخد . »

-------------------1329 [1]

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 335 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص 490 .
عنوان در مجموعه‌ی ِ ِ طاهباز : مرغ شباويز .
در مجموعه‌ی ِ طاهباز ، از « به چشمش ... » تا پايان ، يک بند است و فاصله‌ی ِ پيش از سه سطر ِ آخر رعايت نشده .

?
[1] تاريخ از مجموعه‌ی ِ طاهباز است . ( ص 490 )

داروگ

2006-05-24T18:10:00.000-07:00

داروگ

خشک آمد کشتگاه ِ من
در جوار ِ کشت ِ همسايه .
گرچه می‌گويند : « می‌گريند روی ِ ساحل ِ نزديک
سوکواران در ميان ِ سوکواران . »
قاصد ِ روزان ِ ابری ، داروگ ! [1] کی می‌رسد باران ؟

بر بساطی که بساطی نيست ،
در درون ِ کومه‌ی ِ تاريک ِ من که ذرّه‌ای با آن نشاطی نيست
و جدار ِ دنده‌های ِ نی به ديوار ِ اتاقم دارد از خشکيش می‌ترکد
- چون دل ِ ياران که در هجران ِ ياران –
قاصد ِ روزان ِ ابری ، داروگ ! کی می‌رسد باران ؟

&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 327 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص 504 .

شعر در هيچ‌يک از دو مجموعه ، تاريخ ندارد ؛ امّا در مجموعه‌ی ِ طاهباز – که اشعار به ترتيب ِ تاريخ ِ سرايش آمده – در ميان ِ اشعار ِ سال ِ 1331 قرار گرفته است .
دو اختلاف ِ نگارشی : در مجموعه‌ی ِ طاهباز ، « سوگواران » و « اطاقم» آمده ، که به خودی ِ خود چندان اهميّتی ندارد ، امّا اگر وجه ِ دقيق ِ نگارش ِ نيما را می‌دانستيم ، بهتر بود !

?
[1] قورباغه‌ی ِ درختی . گويند چون داروگ بخواند نشان ِ روز ِ بارانی است . ( يادداشت ِ ابوالقاسم جنّتی ؛ مجموعه‌ی ِ اشعار ، ص 327 . )

در شب ِ سرد ِ زمستانی

2006-05-24T17:54:00.000-07:00

در شب ِ سرد ِ زمستانی

در شب ِ سرد ِ زمستانی
کوره‌ی ِ خورشيد هم ، چون کوره‌ی ِ گرم ِ چراغ ِ من نمی‌سوزد .
و به مانند ِ چراغ ِ من
نه می‌افروزد چراغی هيچ ؛
نه فرو بسته به يخ ، ماهی که از بالا می‌افروزد .

من چراغم را در آمد رفتن ِ همسايه‌ام افروختم در يک شب ِ تاريک
و شب ِ سرد ِ زمستان بود ،
باد می‌پيچيد با کاج ،
در ميان ِ کومه‌ها خاموش
گم شد او از من جدا زين جاده‌ی ِ باريک .
و هنوزم قصّه بر يادست [1]
وين سخن آويزه‌ی ِ لب :
که می‌افروزد ؟ که می‌سوزد ؟
چه کسی اين قصّه را در دل می‌اندوزد ؟ [2]

در شب ِ سرد ِ زمستانی ،
کوره‌ی ِ خورشيد هم ، چون کوره‌ی ِ گرم ِ چراغ ِ من نمی‌سوزد .

-------------------1329 [3]
&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 333 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز ، ص 487 .

?
[1] طاهباز : و هنوز قصه بر ياد است . – و اين ، به‌احتمال ِ قوی ، نادرستی ِ حروف‌نگاری است .
[2] در مجموعه‌ی ِ طاهباز ، اين دو سطر در گيومه قرار گرفته .
ضمناً ، فاصله‌ی ِ سطر ِ بعد هم در هيچ‌يک از دو منبع وجود ندارد !
[3] تاريخ از مجموعه‌ی ِ طاهباز است .

ماخ اولا

2006-05-21T19:53:00.000-07:00

ماخ اولا [1]

« ماخ اولا » پيکره‌ی ِ رود ِ بلند
می‌رود نامعلوم
می‌خروشد هر دم
می‌جهاند تن ، از سنگ به سنگ ،
چون فراری شده‌يی
( که نمی‌جويد راه ِ هموار )
می‌تند سوی ِ نشيب
می‌شتابد به فراز
می‌رود بی‌سامان ؛
با شب ِ تيره ، چو ديوانه که با ديوانه .

رفته ديری‌ست به راهی کاو راست ،
بسته با جوی ِ فراوان پيوند
نيست – ديری‌ست – بر او کس نگران
و اوست در کار ِ سراييدن ِ گنگ
و اوست افتاده ز چشم ِ دگران
بر سر ِ دامن ِ اين ويرانه .

با سراييدن ِ گنگ ِ آبش
ز آشنايی « ماخ اولا » راست پيام
وز ره ِ مقصد ِ معلومش ، حرف . [2]
می‌رود ليکن او
به هر آن ره که بر آن می‌گذرد
همچو بيگانه که بر بيگانه .

می‌رود نامعلوم
می‌خروشد هر دم
تا کجاش آبشخور
همچو بيرون شدگان از خانه .

---------- 1328 [3]

2
مجموعه‌ی ِ اشعار نيما يوشيج . دکتر ابوالقاسم جنّتی عطائی . ص 322 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . سيروس طاهباز . ص 457 .

?
[1] ماخ اولا ، اسم تنگه‌اي است در نور ، نزديکی‌های ِ يوش ، که نيما سالی يک بار از آنجا می‌گذرد و ساعتی در آنجا توقف کرده و استراحت می‌کند . ( يادداشت از : جنّتی عطائی . مجموعه‌ی ِ اشعار ، ص 322 )
[2] طاهباز : « وز ره مقصد معلومش حرف است . » ( ص 457 ) – و اين « است » بدون ِ هيچ ترديدی غلط و زايد « است » !
[3] تاريخ ، از مجموعه‌ی ِ کامل .. ( طاهباز ، ص 457 ) .

داستانی نه تازه

2006-05-20T17:26:00.000-07:00

داستانی نه تازه

شامگاهان که رؤيت ِ دريا
نقش در نقش می‌نهفت کبود ،
داستانی نه تازه کرد به کار
رشته‌ای بست و رشته‌ای بگشود
------------ رشته‌های ِ دگر بر آب ببرد .

وندر آن جايگه که فندق ِ پير [1]
سايه در سايه بر زمين گسترد
چون بماند آب ِ جوی از رفتار
شاخه‌ای خشک ماند و برگی زرد [2]
------------ آمدش باد و ، با شتاب ببرد .

همچنين در گشاد و شمع افروخت
آن نگارين ِ چرب‌دست استاد
گوشمالی به چنگ داد و ، نشست
پس چراغی نهاد بر دم ِ باد
------------ هرچه ، از ما به يک عتاب ببرد .

داستانی نه تازه کرد ، آری
آن ز يغمای ِ ما به ره شادان ؛
رفت و ديگر نه بر قفاش نگاه
وز خرابیّ ِ ماش آبادان [3]
------------ دلی از ما ، ولی خراب ببرد !

فروردين ِ 1325 [4]

?
اين شعر ، در مجموعه‌ی ِ اشعار ، چاپ ِ جنّتی عطائی ، نيامده . من روايت ِ شاملو را - از حافظه – نقل کردم .
در مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ، تدوين ِ سيروس طاهباز ، ( ص 406 ) آمده . مختصر اختلافات ِ روايت ِ شاملو را با اين نسخه ، در پای‌برگ‌ها آورده‌ام .

?
[1] طاهباز : اندر آن .
[2] طاهباز : شاخه‌ای خشک و برگی زرد .
[3] طاهباز : از خرابی ... .
[4] تاريخ ، از مجموعه‌ی ِ طاهباز است .

هنگام که ...

2006-05-18T18:13:00.000-07:00

هنگام که ... [1]

هنگام که گريه می‌دهد ساز
اين دود سرشت ِ ابر بر پشت ،
هنگام که نيل‌چشم دريا
از خشم به روی می‌زند مشت ،

زان دير سفر که رفت از من
غمزه زن و عشوه ساز داده
دارم به بهانه‌های ِ مأنوس
تصويری از او ، به بر ، گشاده

ليکن چه گريستن ، چه توفان ! [2]
تاريک شبی است . هر چه ، تنهاست .
مردی در راه می‌زند نی
و آواش فسرده بر می‌آيد .
تنهای ِ دگر منم ، که‌م از چشم [3]
توفان ِ سرشک می‌گشايد

هنگام که گريه می‌دهد ساز
اين دود سرشت ِ ابر بر پشت ،
هنگام که نيل‌چشم دريا
از خشم به روی می‌زند مشت ...

---------- 1327 [4]

?
[1] عنوان ، در مجموعه‌ی ِ طاهباز « هنگام که گريه می‌دهد ساز » آمده .
[2] در متن ِ طاهباز ، دسته‌دار آمده : طوفان ! البتّه اين هيچ اهمّيّت ِ خاصّی ندارد ؛ امّا اگر شکل ِ نگارش ِ نيما رعايت می‌شد ، و می‌شد بدانيم او چگونه می‌نوشته ، برای ِ بررسی‌های ِ تاريخ ِ زبانی به کار می‌آمد !
[3] طاهباز : که چشمم .
و اين کاملاً نادرست است ؛ به دو دليل ، يا به دو وجه و از دو نظر : يکی اين که « از چشم سرشک می‌آيد / گشاده می‌شود » نه اين که « چشم سرشک بگشايد » ؛ و ديگر اين که زبان ِ نيما وجه ِ مزبور را برنمی‌تابد !
البتّه در چنين مواردی نياز به بحث و استدلال نيست ، چرا که وجه ِ مکتوب ِ صريح داريم . ضمناً شاملو نيز « که‌م از چشم » خوانده است . اين احتمال هست که در دست‌نويس ِ نيما ، به صورت ِ « کم از چشم » بوده و اهتمام‌کننده آن را فهم نکرده ، و شدرسنا‌وار اقدام نموده است !
[4] تاريخ ، از مجموعه‌ی ِ طاهباز است ( ص 454 ) . در مجموعه‌ی ِ جنّتی نيامده .
اينجا نکته‌ای هست و آن اين که : جنّتی اين شعر را در بخش ِ نخست ِ مجموعه آورده ؛ يعنی بخشی که به گفته‌ی ِ او ، شامل ِ اشعار ِ پيش از دوره‌ی ِ نوسرايی ِ نيماست . در اين بخش ، دوازده قطعه‌ی ِ کوتاه و بلند آمده ، و مجموعه‌ای از 267 رباعی ( در نسخه‌ی ِ شخصی‌ام ، رباعی‌ها را شماره‌گذاری کرده‌ام ) . قطعه‌ها اين‌هاست : افسانه ، قصّه‌ی ِ رنگ ِ پريده ، خانواده‌ی ِ سرباز ، قصيده‌ی ِ هجويّه ، شير ، ای شب ، عبدالله ِ طاهر ، مير داماد ، مرگ ِ کاکلی ، هنگام که ... ، من که دورم از ... ، فضای ِ بيچون ( و بعد رباعيّات . و سپس ، يادداشت‌واره‌ای آورده و در آغاز ِ آن می‌نويسد : « ... از اينجا ، نيما طريق ِ گذشتگان ِ کهن را پشت ِ سر می‌گذارد و به راهی تازه قدم می‌نهد ... » [ ص 171 ] ) . البتّه جای ِ اين بحث اينجا نيست و در مجال و مقالی ويژه بدان خواهم پرداخت ؛ امّا مختصراً بايد بگويم که از اين ميان ، هفت قطعه‌ی ِ { افسانه ، خانواده‌ی ِ سرباز ، شير ، ای شب ، مرگ ِ کاکلی ، هنگام که ... ، من که دورم از ... } در شمار ِ اشعار ِ نو ِ نيماست . شايد بتوان به حيث ِ فرم و قالب ، موارد ِ مشابهی در کار ِ ديگران – از هم‌روزگاران ِ نيما و اندکی پيش از او – يافت ، اگرچه به اين صورت دامنه‌دار نبوده ؛ امّا آنچه در کار ِ نيما اهمّيّت ِ بيشتری دارد و متأسّفانه غالباً کمتر بدان توجّه می‌شود ، زاويه و نوع ِ نگرش ِ برون‌نگر ِ نيما و نيز شخصی‌نگری ِ اوست . و در اين هفت قطعه ، کمابيش ، اين ويژگی‌ها ، هست ؛ و اگر هم در مورد ِ قطعه‌های ِ ديگر مردّد باشيم ، در باره‌ی ِ « هنگام که ... » جای ِ هيچ ترديدی نيست ، که از نيمايی‌ترين سروده‌های ِ اوست . اين داوری به اندازه‌ای بديهی است که برای ِ رسيدن به آن ، نيازی به دانستن ِ تاريخ ِ سرايش ِ آن نيست !

?
يادآوری : در مجموعه‌ی ِ طاهباز ، سطر ِ دوّم و چهارم ، با سه نقطه « ... » پايان يافته ؛ در سطر ِ 9 به جای ِ نشانه‌ی ِ درنگ و شگفتی {!} ، نشانه‌ی ِ پرسش {؟} آمده ، که به نظر ِ من بی‌وجه است ، يا به هر حال ، درنگ‌نما مناسب‌تر است . سطر ِ آخر نيز با تک‌نقطه تمام شده . ديگر اختلافات ِ نشانه‌گذاری اهمّيت ِ قابل ِ گفتی ندارد . البتّه ، بايد کسانی که شايستگی ِ اين ويراست ِ ضروری را دارند ، روزی به اين کار بپردازند . من به اندازه‌ی ِ رفع ِ ابهام و دشوارخوانی ، گهگاه تغييری در نشانه‌گذاری‌های ِ متن ِ جنّتی – که تقريباً اساس ِ کار خود قرار داده‌ام - می‌دهم .
در متن ِ جنّتی ، بعد از « ... توفان ِ سرشک می گشايد » ، سطر ِ فاصله ای در کار نيست ، و از سطر ِ 9 تا پايان يک بند شده . امّا ، اين فاصله لازم است .

از پس ِ پنجاهی و اندی ز عمر

2006-05-18T18:00:00.000-07:00

[ اَرمان ] [1]

از پس ِ پنجاهی و اندی ز عمر ،
نعره بر می‌آيدم از هر رگی :
کاش بودم ، باز دور از هر کسی ،
چادری و گوسفندی و سگی .

------------ نيما يوشيج
------------ شهريور ماه 1334
------------ سپتامبر 1955

?
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج . دکتر ابوالقاسم جنّتی عطائی . انتشارات ِ صفي‌عليشاه . چاپ ِ دوّم ، 1346. ( اين قطعه در پيشانه‌ی ِ کتاب آمده . )
در « مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج » تدوين ِ سيروس طاهباز ، گشتم و اين قطعه را پيدا کردم : در بخش ِ پايانی ِ اشعار ِ فارسی آمده ؛ در بخشی با عنوان ِ « چند غزل ، قطعه و قصيده » ( ص 594 ) ؛ با کلّی غلط ( در شعر ِ چهار مصراعی ، دو غلط يعنی خيلی غلط ! ) :
از پس ِ پنجاه و اندی ز عمر
نعره بر می‌آيدم از هر رگی
کاش بودم دور از هر کسی
چادری و گوسفندی و سگی .
وبلاگ ِ پاگرد اين شعر را آورده ، و به همين صورت ِ مغلوط . تا پيش از اين لحظه ( که آورده‌ی ِ طاهباز را نديده بودم ) با خودم می‌گفتم : اين وبلاگ‌نويس‌ها چقدر بی‌توجّه شده‌اند ؛ حالا مي‌بينم اين سيروس‌خان طاهباز چقدر با مبالات بوده !!
?
[1] عنوان از اين فقير ( م . س . ) است . « اَرمان » در فارسی ِ گونه‌ی ِ طبس ِ گيلکی ، به معنی ِ « حسرت ، افسوس ِ از دست رفته‌ها ، ... » به کار می‌رود . با همان « آرمان » ِ فارسی ِ رسمی از يک واژه است ؛ الّا اين‌که اين يکی در باره‌ی ِ « به دست نيامده » به کار می‌رود ، و آن يکی [ اَرمان ] برای ِ « از دست رفته ، فوت شده ، حيف شده ، ... » . فکر می‌کنم .

وصيّت‌نامه‌ی ِ نيمايوشيج

2006-05-18T17:38:00.000-07:00

وصيّت‌نامه‌ی ِ نيمايوشيج
شب دوشنبه 28 خرداد 1335

امشب فکر می‌کردم با اين گذران ِ کثيف که من داشته‌ام - بزرگی که فقير و ذليل می‌شود - حقيقةً جای ِ تحسّر است . فکر می‌کردم برای ِ دکتر حسين مفتاح چيزی بنويسم که وصيت‌نامه‌ی ِ من باشد ؛ به اين نحو که بعد از من هيچ‌کس حقّ ِ دست زدن به آثار ِ مرا ندارد . به‌جز دکتر محمّد معين ، اگر چه او مخالف ِ ذوق ِ من باشد .
دکتر محمّد معين حق دارد در آثار ِ من کنجکاوی کند . ضمناً دکتر ابوالقاسم جنّتی عطائی و آل احمد با او باشند ؛ به شرطی که هر دو با هم باشند .
ولی هيچ‌يک از کسانی که به پيروی از من شعر صادر فرموده‌اند در کار نباشند . دکتر محمّد معين که مَثَل ِ صحيح ِ علم و دانش است ، کاغذ پاره‌های ِ مرا بازديد کند . دکتر محمّد معين که هنوز او را نديده‌ام مثل ِ کسی است که او را ديده‌ام . اگر شرعاً می‌توانم قيّم برای ِ ولد ِ خود داشته باشم ، دکتر محمّد معين قيّم است ؛ ولو اين‌که او شعر ِ مرا دوست نداشته باشد . امّا ما در زمانی هستيم که ممکن است همه‌ی ِ اين اشخاص ِ نام‌برده از هم بدشان بيايد ، و چقدر بيچاره است انسان ... !

?
متن ِ چاپی ِ اين يادداشت – در کتاب ِ جنّتی عطائی – نشانه‌گذاری ِ معرکه‌ای دارد . نقطه - ‌ويرگول‌اش را نمی‌توان فهميد که بر چه اساسی آمده !
?
پس‌نگاره :
مشکل تنها در نشانه‌گذاری نيست . در عکس ِ دست‌نوشته [+] که دقيق شدم ، متوجّه شدم که اهتمام‌کننده متأسّفانه نوشته را کاملاً دقيق و درست نخوانده ، و يا اين نادرستی ، در چاپ به آن راه يافته و به‌جا مانده . عبارت ِ « دکتر معين که مَثَل ِ ... » ، در متن به اين صورت آمده : « دکتر محمّد معين مَثَل ِ صحيح ِ علم و دانش است ، کاغذ پاره‌های ِ مرا باز کنيد » !

نامه‌ی ِ نيما به ابوالقاسم جنّتی - گردآورنده‌ی ِ مجموعه آثار

2006-05-17T21:03:00.000-07:00

آقای ِ جنّتی
مطالب ِ شما را خواندم . وقتی که من در دل ِ کوه‌ها بودم شما در باره‌ی ِ من اين‌طور زحمت کشيده‌ايد . لازم است اين نکته را يادآور شده باشم ، نکته بسيار ساده ولی در عين ِ حال عميق است . ما خودمان متوجّه ِ خيلی جزئيات در خودمان نيستيم ، اگر هر روز هم در آينه به روی ِ مبارک ِ خودمان نگاه کنيم . کسانی که ناگهان با ما برخورد می‌کنند ، بهتر از ما متوجّه ِ لاغری يا شکستگی ِ ما می‌شوند ؛ به هر اندازه که ما بر خود محيط بوده ، قادر به بعضی تحقيقات ِ روحی در خودمان باشيم . علّتش همان استغراق ِ ما ، در خود ِ ما است . عيناً اين حقيقت در رشته‌های ِ هنری روشن می‌شود . به اين جهت من از مطالبی که ديگران در باره‌ی ِ من می‌نويسند کيف می‌برم . به عکس ِ ديگران ، حتّی از بدگويی ِ بدگويان ِ خود اين لذّت را از دست نمی‌دهم . در مدّت ِ سی چهل سال عمر ِ هنری ِ خود ، من هميشه همين اخلاق را داشته‌ام . خواندن ِ اين مطالب که راجع به من بود ، همين لذّت را داشت . صفای ِ اين تماشا ، شايد از صفای ِ وضع ِ صفحات و خطوط هم برای ِ من بيشتر و موفورتر بود . محض ِ يادگار نوشتم .
------------------- ارادتمند
---------------------- نيما – يوشيج
----------------------- آبان 1334
?
يادداشتی است که نيما پس از ديدن و خواندن ِ « مجموعه‌ی ِ اشعار ... » که دکتر ابوالقاسم جنّتی عطائی تدوين و تهيه و چاپ نموده ، به وی نوشته است .

دل ِ فولادم

2006-05-16T18:04:00.000-07:00

دل ِ فولادم

ول کنيد اسب ِ مرا
راه توشه‌یْ سفرم را و نمدزينم را
و مرا هرزه درا ؛
که خيالی سرکش
به در ِ خانه کشانده‌ست مرا .

رسم از خطّه‌ی ِ دوری ، نه دلی شاد در آن .
سرزمين‌هايی دور
جای ِ آشوبگران
کارشان کشتن و کشتار ، که از هر طرف و گوشه‌ی ِ آن
می‌نشانيد بهارش گل با زخم ِ جسدهای ِ کسان .

فکر می‌کردم در ره ، چه عبث
که ازين جای بيابان ِ هلاک
می‌تواند گذرش باشد هر راهگذر
باشد او را دل ِ فولاد اگر
و برد سهل نظر
در بد و خوب که هست
و بگيرد مشکل آسان ، [1]
و جهان را داند
جای ِ کين و کشتار
و خراب و خذلان .

ولی اکنون به همان جای بيابان ِ هلاک
بازگشت ِ من می‌بايد ، با زيرکی ِ من که به کار ؛
خواب ِ پر هول و تکانی که ره آورد ِ من از اين سفرم هست و هنوز
چشم بيدارم و [2]هر لحظه بر آن می‌دوزد
هستی‌ام را همه در آتش ِ برپا شده‌اش می‌سوزد .

از برای ِ من ِ ويران ِ‌سفرگشته مجال ِ [3] دمی استادن نيست .
منم از هرکه در‌اين ساعت غارت‌زده‌تر
همه چيز از کف ِ من رفته به‌در
دل ِ فولادم با من نيست
همه چيزم دل ِ من بود و ، کنون می‌بينم
دل ِ فولادم مانده در راه
دل ِ فولادم را بی‌شکی انداخته است
دست ِ آن قوم ِ بدانديش در آغوش ِ بهاری که گل‌اش گفتم از
---------------------------------------------------- خون و ز زخم .
وين زمان فکرم اين است که در خون ِ برادرهايم
- ناروا در خون پيچان
بی‌گنه غلطان [4] در خون –
دل ِ فولادم را زنگ کند ديگرگون .

---------- 1332 [5]

?
مجموعه‌ی ِ اشعار نيما يوشيج . ابوالقاسم جنّتی عطائی . صص 308 – 307 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار نيما يوشيج . سيروس طاهباز . صص 509 – 508 .
?
[1] طاهباز : مشکلها آسان . – به نظر ِ من ، همان ضبط ِ جنّتی [ که در متن آورده‌ام ] درست است .
[2] جنّتی : چشم می‌دارم و – به نظر ِ من ، ضبط ِ طاهباز [ که در متن آورده‌ام ] درست است ؛ و گمان می‌کنم « و » زايد باشد : چشم ِ بيدارم هر لحظه بر آن می‌دوزد .
[3] طاهباز : مجالی دمی استادن نيست . – همان « مجال ِ دمی ... » درست است .
[4] طاهباز : غلتان . – و اين يک مورد ِ نگارشی ِ از نوع ِ ويژه است . بايد ديد که در اصل ِ دست‌نوشته‌ی ِ نيما چگونه آمده . در چنين مواردی بايد اصل ِ نگارش ِ شاعر يا نويسنده را نگه داشت ؛ چرا که در بررسی‌های ِ « تاريخ ِ زبان»‌ی بدان نياز داريم .
[5] تاريخ از چاپ ِ طاهباز است .

ققنوس

2006-05-13T19:39:00.000-07:00

ققنوس

ققنوس ، مرغ ِ خوشخوان ، آوازه‌ی ِ جهان
آواره مانده از وزش ِ بادهای ِ سرد ،[1]
بر شاخ ِ خيزران ،
بنشسته است فرد .
بر گرد ِ او به هر سر ِ شاخی پرندگان .

او ناله‌های ِ گمشده ترکيب می‌کند ،
از رشته‌های ِ پاره‌ی ِ صدها صدای ِ دور ،
در ابرهای ِ مثل ِ[2] خطی تيره روی ِ کوه ،
ديوار ِ يک بنای ِ خيالی
می‌سازد .

از آن زمان که زردی ِ خورشيد روی ِ موج
کمرنگ مانده است و به ساحل گرفته اوج
بانگ ِ شغال و ، مرد ِ دهاتی
کرده‌ست روشن آتش ِ پنهان ِ خانه را ،
قرمز به چشم ، شعله‌ی ِ خردی
خط می‌کشد به زير ِ دو چشم ِ درشت ِ شب
وندر نقاط ِ دور ،
خلق‌اند در عبور

او ، آن نوای ِ نادره ، پنهان چنان‌که هست ،
از آن مکان که جای گزيده‌ست می‌پرد .
در بين ِ چيزها که گره خورده می‌شود
با روشنی و تيرگی ِ اين شب ِ دراز
می‌گذرد .
يک شعله را به پيش
می‌نگرد .

جايی که نه گياه در آنجاست ، نه دمی
ترکيده آفتاب ِ سمج روی ِ سنگ‌هاش ،
نه اين زمين و زندگی‌اش چيز ِ دلکش است ،
حس می‌کند که آرزوی ِ مرغ‌ها چو او
تيره‌ست همچو دود . اگر چند اميدشان
چون خرمنی ز آتش
در چشم می‌نمايد و صبح ِ سفيدشان .
حس می‌کند که زندگی ِ او چنان
مرغان ِ ديگر ار به‌سر‌آيد
در خواب و خورد ،
رنجی بود کز آن نتوانند نام برد . [3]

آن مرغ ِ نغزخوان
در آن مکان ِ زآتش تجليل يافته ، [4]
اکنون به يک جهنّم تبديل يافته ،
بسته‌ست دمبدم نظر و می‌دهد تکان
چشمان ِ تيزبين .
وز روی ِ تپّه
ناگاه ، چون به جای پر و بال می‌زند
بانگی برآرد از ته ِ دل سوزناک و تلخ ،
که معنی‌اش نداند هر مرغ ِ رهگذر .
آنگه ز رنج‌های ِ درونی‌ش مست ،
خود را به روی ِ هيبت ِ آتش می‌افکند .

باد ِ شديد می‌دمد و سوخته‌ست مرغ
خاکستر ِ تن‌اش را اندوخته‌ست مرغ !
پس جوجه‌هاش از دل ِ خاکسترش به در .

------------ بهمن 1316

?
[1] مجموعه اشعار ِ نيما ، چاپ ِ جنّتی عطائی ( ص 223 ) : بادهای ِ سحر .
و اين کاملاً نادرست است . خلل ِ وزن دارد ؛ و ضمناً ، قافيه‌ی ِ « فرد » هم اين نادرستی را آشکار و اثبات می‌کند . ( نيز ، رک : مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ، چاپ ِ طاهباز [ ص 222 ] )
[2] شاملو : در ابرهای ِ همچو خطی ...
[3] اين دو مصرع را شاملو به اين صورت می‌خواند : در خواب و خورد ِ او / رنجی بود کز آن نتوانند برد نام .
نمی‌دانم مأخذ و مستندش چه بوده ؛ امّا اين وجه آشکارا ضعيف است .
[4] شاملو : در آن مکان که آتش ِ تجليل يافته .
ضبط ِ درخور ِ تأمّلی است . متن ِ شعر در اين چند سطر ، به دلم نيست . به صورتی که شاملو می‌خواند ، ايراد کمتر است . صورت ِ متن – که برابر ِ هر دو چاپ است – از نظر ِ بافت ِ بيان چيزی کم دارد . اگر در مصرع ِ بعدی « کاکنون » باشد ، اين کاستی رفع می‌شود .

هست شب ...

2006-05-11T19:11:00.000-07:00

هست شب ...

هست شب . يک شب ِ دم ‌کرده و خاک ،
رنگ ِ رخ باخته است .
باد ، نوباوه‌ی ِ ابر ، از بر ِ کوه ،
سوی ِ من تاخته است .

***

هست شب . همچو ورم کرده تنی ، گرم دراستاده هوا .
هم از اين رو است نمی بيند اگر گم شده‌ای راهش را .

***

با تنش گرم ، بيابان ِ دراز ،
مرده را ماند در گورش تنگ .
به دل ِ سوخته‌ی ِ من ماند ،
به تنم خسته که می‌سوزد از هيبت ِ تب !
هست شب . آری ، شب .

28 ارديبهشت ِ 1334

می‌تراود مهتاب

2006-05-11T17:54:00.000-07:00

می‌تراود مهتاب

می‌تراود مهتاب
می‌درخشد شب‌تاب
نيست يک‌دم شکند خواب به چشم ِ کس و ، ليک
غم ِ اين خفته‌ی ِ چند
خواب در چشم ِ ترم می‌شکند .

نگران با من استاده سحر
صبح ، می‌خواهد از من
کز مبارک دم ِ او آورم اين قوم ِ به‌جان‌باخته را بلکه خبر
در جگر خاری ليکن
از ره ِ اين سفرم می‌شکند .
***
نازک‌آرای تن ساق گلی
که به جانش کشتم
و به جان دادمش آب
ای دريغا ! به برم می‌شکند

دست‌ها می‌سايم
تا دری بگشايم ،
بر عبث می‌پايم
که به‌در کس آيد ؛
در و ديوار ِ به هم ريخته‌شان
بر سرم می‌شکند .
***
می‌تراود مهتاب
می‌درخشد شب‌تاب
مانده پای‌آبله از راه ِ دراز
بر دم ِ دهکده ، مردی تنها ؛
کوله‌بارش بر دوش ،
دست ِ او بر در ، می‌گويد با خود :
- « غم ِ اين خفته‌ی ِ چند
خواب در چشم ِ ترم می‌شکند ! » ...

?
يادداشت : تعبير ِ « خواب در چشم شکستن » در يک رباعی ِ نيما نيز ديده می‌شود :
----------- من می‌شکنم شب همه شب خواب به چشم
( رباعی 108 ؛ مجموعه اشعار ، چاپ ِ جنّتی عطائی ، ص 138 )

?
پس‌نگاره ( 27 / 2 / 85 ) :
جای ِ ديگر نيز به‌کار رفته ؛ در قطعه‌ی ِ « شب همه شب » ( سروده‌ی ِ 1337 ) :
----------- شب همه شب شکسته خواب به چشم
----------- گوش بر زنگ ِ کاروانستم
[ مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج . تدوين سيروس طاهباز . ص 517 ]

قوقولی قو !

2006-05-10T23:26:00.000-07:00

قوقولی قو [1]

قوقولی قو ! خروس می‌خواند .
از درون ِ نهفت ِ خلوت ِ ده ،
از نشيب ِ رگی که چون رگ ِ خشک ،
در تن ِ مردگان دواند خون
می‌تند بر جدار ِ سرد ِ سحر
می‌تراود به هر سوی ِ هامون .

با نوايش از او ره آمده پر ، [2]
مژده می‌آورد به گوش آزاد ،
می‌نمايد رهش به آبادان
کاروان را در اين خراب آباد .

نرم می‌آيد
گرم می‌خواند
بال می‌کوبد
پر می‌افشاند .

گوش بر زنگ ِ کاروان ِ صداش
دل بر آوای ِ نغز ِ او بسته است
قوقولی قو ! بر اين ره ِ تاريک
کيست کو مانده ؟ کيست کو خسته است ؟

گرم شد از دم ِ نواگر ِ او
سردی‌آور شب ِ زمستانی .
کرد افشای ِ رازهای ِ مگو
روشن‌آرای صبح ِ نورانی .

با تن ِ خاک بوسه می‌شکند ،
صبح ِ نازنده [3] صبح ِ ديرسفر ؛
تا وی اين نغمه از جگر بگشود
وز ره ِ سوز ِ جان کشيد به در .

قوقولی قو ! ز خطّه‌ی ِ پيدا
می‌گريزد سوی ِ نهان شب ِ کور . [4]
چون پليدی دروج [5] کز در ِ صبح
به نواهای [6] روز گردد دور .

می‌شتابد به راه ، مرد ِ سوار
گرچه‌اش در سياهی اسب رميد
عطسه‌ی ِ صبح در دماغش بست
نقشه‌ی ِ دلگشای ِ روز ِ سپيد [7]

اين زمانش به چشم
همچنانش که روز
ره بر او روشن
شادی آورده است
اسب می‌راند .

قوقولی قو ! گشاده شد دل و هوش
صبح آمد . خروس می‌خواند .

همچو زندانی ِ شب ِ چون گور ،
مرغ از تنگی ِ قفس جسته است
در بيابان و راه ِ دور و دراز
کيست کو مانده ؟ کيست کو خسته است ؟

2 آبان – 1325 [8]

?

[1] در مجموعه‌ی ِ کامل اشعار ِ نيما ، چاپ ِ سيروس طاهباز ، عنوان ِ شعر « خروس می‌خواند » آمده . عنوان ِ « قوقولی قو » از چاپ ِ جنّتی عطائی است .
[2] در هر دو چاپ « ره آمد پر » آمده ، امّا در ديکلمه‌ی ِ شاملو « ره آمده پر » می‌شنويم ؛ و درست همين است که شاملو خوانده ؛ به نظر ِ من .
[3] در هر دو چاپ ، « صبح ِ تازنده » آمده ؛ شاملو « صبح ِ نازنده » [ از « نازيدن » ] می‌خواند ؛ و – به نظر ِ من – درست همين است که شاملو خوانده . سر ِ فرصت ، دلايل ِ درستی ِ اين فقره را از خود ِ اشعار ِ نيما ، به دست خواهم داد .
[4] جنّتی « شب کور » [ بدون ِ نشانه‌ی ِ اضافه ] آورده ، و در چاپ ِ طاهباز سر ِ هم « شبکور » آمده . متن ِ حاضر ، برابر ِ ديکلمه‌ی ِ شاملو است .
[5] ديوهای دروج : اصطلاح اوستائی ( پابرگ از اصل ِ کتاب است ؛ مجموعه اشعار ، چاپ ِ جنّتی عطائی . )
[6] در چاپ ِ جنّتی ، « نواها روز » آمده ، که آشکارا نادرست است ، و احتمالاً افتادگی ِ حروف‌چينی است .
[7] طاهباز « روز سفيد » آورده . با توجّه به زبان ِ نيما ، « سپيد » برتری دارد .
[8] در چاپ ِ طاهباز ، « آبان 1325 » آمده ؛ بدون ِ روز .

***

عطسه‌ی ِ صبح [ کنايه ] : آفتاب ( فرهنگ ِ فارسی ِ معين )
عطسه : 1. ( معروف است ) 2. ( کنـ . ) نتيجه ، محصول 3. ( کنـ . ) تربيت شده ، مربی ، ... عطسه‌ی ِ شب = ( کنـ . ) صبح ِ صادق عطسه‌ی ِ صبح = ( کنـ . ) آفتاب ( فرهنگ ِ فارسی ِ معين )
خاقانی در يکی از قصايد ِ « وصف ِ صبح » ِ خويش ، تعبير ِ « عطسه‌ی ِ مغز ِ آسمان » آورده :
------------- از گرد ِ راهش آسمان ، ترمغز گشته آنچنان
------------- کز عطسه‌ی ِ مغزش جهان ، پر مشک ِ تاتار آمده
( گزيده‌ی ِ اشعار ِ خاقانی . به کوشش ِ دکتر سيد ضياءالدّين سجّادی ، قصيده‌ی ِ 27 ، ص 95 )
البتّه در اين بيت ، « عطسه » نه به معنای ِ کنايی [ = نتيجه ، محصول ] ، بلکه به معنای ِ مشهور ِ خود آمده ؛ و « عطسه‌ی ِ مغز ِ آسمان » يعنی باد و هوايی که در اثر ِ عطسه ، از دهان و بينی ( يا از دهان و بينی ِ مغز ) ِ آسمان خارج می‌شود .
با اين همه ، به نظر می‌رسد که تعبير و توصيف ِ خاقانی در اين بيت ، می‌تواند پيشينه‌ای برای ِ پديد آمدن ِ تعبير ِ کنايی ِ « عطسه‌ی ِ صبح » باشد .
بديهی است که درک ِ درست ِ تعابير و تصاوير و استعارات ِ نيما ، نيازمند ِ مطالعه‌ی ِ اشعار ِ بزرگانی چون نظامی ، خاقانی ، مولوی ، و ... است .
□
چون پليدی دروج :
« در شعر ِ ناصر خسرو " شب تاريک که از روز روشن گريزان می‌شود به مانند باطلی است که از حق می‌گريزد " » [ شفيعی کدکنی ، صور ِ خيال ، ص 555 ]
قطعاً منظور ِ دکتر شفيعی اين بيت بوده :
------- ز نور ِ صبح مر شب را ببيند
------- گريزنده چو ز ايمانی ضلالی

□
در بيابان و راه ِ دور و دراز :
« در بيابان ِ گرم و راه ِ دراز » ( نظامی ، خمسه ، ص 774 بيت ِ 5 . / هفت پيکر )

آی آدمها

2006-05-10T23:24:00.000-07:00

آی آدمها

آی آدمها ، که بر ساحل نشسته شاد و خندانيد ،
يک نفر در آب دارد می‌سپارد جان
يک نفر دارد که دست و پای دائم می‌زند
روی ِ اين دريای ِ تند و تيره و سنگين که می‌دانيد ،
آن زمان که مست هستيد
از خيال ِ دست يابيدن به دشمن ،
آن زمان که پيش ِ خود بيهوده پنداريد
که گرفتستيد دست ِ ناتوان را
تا توانائی ِ بهتر را پديد آريد ،
آن زمان که تنگ می‌بنديد
بر کمرهاتان کمربند ...
در چه هنگامی بگويم ؟
يک نفر در آب دارد می‌کند بيهوده جان ، قربان .
آی آدمها که بر ساحل بساط ِ دلگشا داريد ،
نان به سفره جامه تان بر تن ،
يک نفر در آب می‌خواند [1] شما را
موج ِ سنگين را به دست ِ خسته می‌کوبد ،
باز می‌دارد دهان با چشم ِ از وحشت دريده
سايه‌هاتان را ز راه ِ دور ديده ،
آب را بلعيده در گود ِ کبود و هر زمان بيتابی‌اش افزون .
می‌کند زين آبها بيرون
گاه سر ، گه پا ،
آی آدمها !
او ز راه ِ مرگ [2] اين کهنه جهان را بازمی‌پايد ،
می‌زند فرياد و امّيد ِ کمک دارد .
آی آدمها که روی ِ ساحل ِ آرام در کار ِ تماشائيد !
موج می‌کوبد به روی ِ ساحل ِ خاموش ،
پخش می‌گردد چنان مستی به جای افتاده . بس مدهوش
می‌رود ، نعره‌زنان اين بانگ باز از دور می‌آيد ،
آی آدمها !
و صدای ِ باد هر دم دلگزاتر ،
در صدای ِ باد بانگ ِ او رهاتر ،
از ميان ِ آبهای ِ دور و نزديک
باز در گوش اين نداها ،
آی آدمها !

27 آذر 1320

?
[1] در مجموعه اشعار ، چاپ ِ جنّتی عطائی ، « می‌خواهد » آمده ، که درست نمی‌نمايد .
[2] در مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما ، چاپ ِ سيروس طاهباز : او ز راه ِ دور ...

وای بر من

2006-05-10T23:22:00.000-07:00

وای بر من

کشتگاهم خشک ماند و يکسره تدبيرها
گشت بی سود و ثمر
تنگنای ِ خانه‌ام را يافت دشمن با نگاه ِ حيله اندوزش
وای بر من ! می‌کند آماده بهر ِ سينه‌ی ِ من تيرهايی
که به زهر ِ کينه آلوده‌ست .
پس به جاده‌های ِ خونين کلّه‌های ِ مردگان را
به غبار ِ قبرهای ِ کهنه اندوده
از پس ِ ديوار ِ من بر خاک می‌چيند
وز پی ِ آزار ِ دل آزردگان
در ميان ِ کلّه‌های ِ چيده بنشيند
سرگذشت ِ زجر را خوانَد .
وای بر من !
در شبی تاريک از اينسان
بر سر ِ اين کلّه‌ها جنبان
چه کسی آيا ندانسته گذارد پا ؟
از تکان ِ کلّه‌ها آيا سکوت ِ اين شب ِ سنگين
- کاندر آن هر لحظه مطرودی فسون ِ تازه می‌بافد -
کی که بشکافد ؟
يک ستاره از فساد ِ خاک وارسته
روشنايی کی دهد آيا
اين شب ِ تاريک دل را ؟
عابرين ! ای عابرين !
بگذريد از راه ِ من بی هيچ گونه فکر
دشمن ِ من می‌رسد ، می‌کوبدم بر در
خواهدم پرسيد نام و هر نشان ديگر .
وای بر من .
به کجای ِ اين شب ِ تيره بياويزم قبای ِ ژنده‌ی ِ خود را
تا کشم از سينه‌ی ِ پر درد ِ خود بيرون
تيرهای ِ زهر را دلخون ؟
وای بر من !

?
[ مجموعه اشعار ِ نيما يوشيج . از : دکتر ابوالقاسم جنّتی عطائی . انتشارات ِ صفی‌عليشاه . چاپ ِ دوّم ، 1346 ؛ صص 242 – 241 ]
جز چند مورد « نشانه‌ی ِ اضافه » - که اعمال ِ آن را ضروری ِ بديهی می‌دانم – هيچ دخل و تصرّفی در متن ِ شعر نکردم ؛ امّا به نظرم می‌رسد که چند جا بايد يک سطر خالی فاصله باشد . همچنين سطر ِ چهارم ظاهراً دو سطر است . ( اگر چه شک دارم ! به همين صورت که هست ، کوبنده‌تر است . ) در هر حال ، برای ِ اطمينان از صورت ِ کاملاً دقيق ِ اشعار ِ نيما ، بايد منتظر ِ آينده بمانيم ، و چاپ ِ منقّح ِ مجموعه‌ی ِ آثار ِ او . کاری که نخواهيم توانست از آن درگذريم !

خنده‌ی ِ سرد

2006-05-10T23:20:00.000-07:00

خنده‌ی ِ سرد [1]

صبحگاهان که بسته می‌مانَد
ماهی ِ آبنوس در زنجير ،
دُم ِ طاووس پر می‌افشاند ،
روی ِ اين بام ِ تن بشسته ز قير

چهره‌سازان ِ اين سرای ِ درشت ،
رنگدان‌ها گرفته‌اند به کف .
می‌شتابد ددی شکافته پشت ،
بر سر ِ موج‌های ِ همچو صدف .

خنده‌ها می‌کنند از همه سو ،
بر تکاپوی ِ اين سحرخيزان .
روشنان سر به سر در آب فرو ،
به يکی موی گشته آويزان .

دلربايان ِ آب بر لب ِ آب
جای بگرفته‌ند .
رهروان با شتاب و در تک و تاب
پای بگرفته‌ند .

ليک باد ِ دمنده می‌آيد ،
سرکش و تند ،
لب از اين خنده بسته می‌مانَد .
هيکلی ايستاده می‌پايد .

صبح چون کاروان ِ دزد زده ،
می‌نشيند فسرده ؛
چشم بر دزد ِ رفته می‌دوزد ؛
خنده‌ی ِ سرد را می‌آموزد .

?
[1] نيما يوشيج ؛ زندگی و آثار ِ او . از دکتر ابوالقاسم جنّتی عطائی . بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه . دوّم ، اسفند ماه 1346 – فوريه 1968 ؛ ص 259.
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ؛ فارسی و طبری . تدوين سيروس طاهباز . انتشارات ِ نگاه . اوّل 1370 ؛ ص 8 – 287. ( تاريخ ِ شعر در اين کتاب 1319 آمده . )
اندک تفاوت ِ شعر در اين دو کتاب ، محدود است به پاره‌ای نشانه‌گذاری‌ها ( ويرگول ، و ... ) . ممکن است به استناد ِ اين اختلاف ، اين‌گونه تصوّر شود که در هر دو منبع ، نشانه‌گذاری‌ها از اهتمام‌کنندگان باشد ، نه از شخص ِ نيما ؛ امّا چنان که از يک صفحه از دو صفحه عکس ِ دست نوشته‌ی ِ نيما که در آغاز ِ « مجموعه‌ی ِ کامل ... » آمده ، ديده می‌شود نيما نشانه‌گذاری می‌کرده . پس برای ِ اين اختلافات بايد گفت : متأسّفانه ! آن وقت همين ما فضلات مدعّی‌ايم که مثلاً می‌خواهيم متون ِ کهن ِ فارسی تصحيح کرده کنيم !

مشخّصات ِ دفترها و مجموعه‌های ِ شعر ، و ديگر آثار ِ نيما

2006-05-10T23:19:00.000-07:00

مشخّصات ِ دفترها و مجموعه‌های ِ شعر ، و ديگر آثار ِ نيما ، که منبع و مأخذ ِ کار ِ من در اين نشر ِ الکترونيکی قرار گرفته ، به شرح ِ زير است :

شعرها :

%
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( نيما يوشيج . زندگانی و آثار ِ او ) . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ( چاپ ِ اوّل : تهران ، آذرماه ِ 1334 / دسامبر 1955 ) چاپ ِ دوّم : اسفندماه ِ 1346 / فوريه 1968 . از انتشارات : بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه .
%
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 .
%
نيما يوشيج . شهر شب و شهر صبح . انتشارات ِ مرواريد . چاپ ِ پنجم ، 1363 . ( در صفحه‌ی ِ عنوان آمده است : دارنده‌ی ِ حقّ ِ چاپ ِ آثار ِ نيما يوشيج به صورت ِ کتاب ، شراگيم يوشيج ---- و در ابتدای ِ کتاب می‌خوانيم : از زحمات ِ آقای ِ سيروس طاهباز در تنظيم ِ اين کتاب سپاسگزاريم . انتشارات ِ مرواريد . ---- اين کتاب دربردارنده‌ی ِ دو دفتر ِ « شهر ِ شب » [ در جوار ِ سخت‌سر ؛ مادری و پسری ؛ کار ِ شب‌پا ؛ او به رؤيايش ؛ روی ِ بندرگاه ؛ پادشاه ِ فتح ] و « شهر ِ صبح » [ کينه‌ی ِ شب ؛ من ِ لبخند ؛ تا صبح‌دمان ؛ اميد ِ پليد ؛ خروس می‌خواند ] است ... )
%
نيما يوشيج . ماخ‌اولا ( نخستين دفتر از مجموعه‌ی ِ آثار ) ( دارنده‌ی ِ حقّ ِ چاپ ِ آثار ِ نيما يوشيج به صورت ِ کتاب ، شراگيم يوشيج ) . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 . ( در آغاز ِ دفتر ، مقدّمه‌واره‌ای از دکتر محمّد معين آمده ؛ و در آن ، « ماخ‌اولا » دوّمين دفتر از اشعار ِ منتشر‌شده‌ی ِ نيما معرّفی شده است . )
%
نيما يوشيج . شعر ِ من ( دارنده‌ی ِ حقّ ِ چاپ ِ آثار ِ نيما يوشيج به صورت ِ کتاب ، شراگيم يوشيج ) . انتشارات ِ اميرکبير . ( چاپ ِ دوّم ، 1352 )چاپ ِ پنجم ، 1362 . ( در پيشانه‌ی ِ کتاب آمده است : « " شعر من " ، که دومين دفتر فراهم شده از مجموعه‌ی ِ آثار نيما يوشيج است ، شامل شعرهای تمثيلی و خطابی است . اين شعرها بيشتر در فاصله‌ی ِ سال‌های ِ 21 – 1317 سروده شده است و چندتايی از آن‌ها نخستين‌بار در مجله‌ی ِ موسيقی آمده است . تنها شعر " مرغ آمين " مربوط به سال 1320 است . » )
%
نيما يوشيج . حکايات و خانواده ی ِ سرباز . ( دارنده‌ی ِ حقّ ِ چاپ ِ آثار ِ نيما يوشيج به صورت ِ کتاب ، شراگيم يوشيج ) . انتشارات ِ اميرکبير . ( چاپ ِ اوّل ، 1353 ؛ چاپ ِ دوّم ، 1354 )چاپ ِ سوّم ، 1362 .
%
نيما يوشيج . ناقوس . انتشارات ِ مرواريد . چاپ ِ پنجم ، 1361 .
%
نيما يوشيج . قلم‌انداز . ( ششمين دفتر از مجموعه‌آثار ) ( دارنده‌ی ِ حقّ ِ چاپ ِ آثار ِ نيما يوشيج به صورت ِ کتاب ، شراگيم يوشيج ) . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 .

óóóóó

نوشته‌ها :

%
نيما يوشيج . حرف‌های همسايه . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 .
%
درباره‌ی شعر و شاعری . از مجموعه‌ی آثار نيمايوشيج . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت شراگيم يوشيج . انتشارات ِ دفترهای ِ زمانه . چاپ ِ اوّل ، 1368 .
( « آنچه در اين کتاب از مجموعه‌ی ِ آثار ِ نيما يوشيج آمده است ، نوشته‌های ِ مستقلّ ِ اوست درباره‌ی ِ شعر و شاعری ؛ به‌جز آنچه که در " نامه‌ها " و يادداشت‌های ِ او در اين زمينه آمده است . .. » [ از مقدّمه‌ی ِ سيروس طاهباز . ص 9 ] )
%
نامه‌های ِ نيما يوشيج . به کوشش ِ سيروس طاهباز . با نظارت ِ شراگيم يوشيج . نشر ِ آبی . ( چاپ ِ اوّل ، پائيز ِ 1363 ) . چاپ ِ دوّم ، بی‌تاريخ . [ احتمالاً هردو چاپ در همان سال – 1363 – بوده . ]
%
نامه‌ها ( از مجموعه‌ی ِ آثار ِ نيما يوشيج ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز . با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ دفترهای ِ زمانه . چاپ ِ اوّل ، 1368 . ( اين ، مجموعه‌ی ِ کامل ِ نامه‌های ِ نيما‌ست . )
%
نيما يوشيج . تعريف و تبصره ، و يادداشت‌های ِ ديگر . ( پنجمين دفتر از مجموعه‌آثار ) ( دارنده‌ی ِ حقّ ِ چاپ ِ آثار ِ نيما يوشيج به صورت ِ کتاب ، شراگيم يوشيج ) ( چاپ ِ دوّم ، 1350 ) چاپ ِ سوّم ، 1375 .

óóóóó

درباره‌ی ِ نيما :

%
پردرد ِ کوهستان ( درباره‌ی ِ زندگی و هنر ِ نيما يوشيج ) .نوشته‌ی ِ سيروس طاهباز . انتشارات ِ زرياب . چاپ ِ اوّل ، 1375 .

در باره‌ی ِ اين صفحه

2006-05-10T23:18:00.000-07:00

به يک نيم‌چرخ که با يکی از موتورهای ِ جستجو در اينترنت بزنيم ، سايت و صفحات ِ چندی خواهيم يافت که موضوع ِ آن به شعر ِ فارسی ، و از جمله به نيما و شعر ِ او اختصاص يافته . از اين رو ، چه بسا خواننده‌ی ِ اين صفحه با خود بگويد : اين هم يک بيهوده‌کاری ِ دوباره‌ی ِ ديگر !
در نگاه ِ نخست ، اين واگويه درست می‌نمايد ؛ امّا به‌راستی چنين نيست . به هيچ روی ، در پی ِ بی‌ارزش جلوه دادن ِ تلاش ِ دوستان نيستم . به يک حساب دوست‌تر می‌داشتم که به جای ِ اين کار ِ جداگانه‌ی ِ فردی ، به همکاری با يکی از اين سايت‌ها بپردازم ؛ امّا متأسّفانه دو مشکل ِ جدّی وجود دارد : يکی بی‌نظمی ِ من ، و ديگر اين که ، همکاری ِ من ، پيش از هر چيز ، نيازمند ِ پذيرش ِ اصلی‌ترين انتقاد ِ من از سوی ِ دوستان است ؛ و متأسّفانه در فضای ِ ايرانی ، انتقاد از نشانه‌های ِ بارز ِ خصومت به شمار می‌رود !
□
تا آنجا که ديده‌ام ، به‌ندرت می‌توان موردی يافت که بتوان به متن‌های ِ ارائه شده اطمينان و اعتماد نمود . غالباً چنين پنداشته می‌شود که صِرف ِ تايپ و انتشار ِ يک متن ، کافی است . حسّاسيت ِ من ، البتّه ، شامل ِ هر نوع نوشته‌ای می‌شود ؛ امّا بديهی است که اين حسّاسيت ، شدّت و ضعفی هم دارد . شايد بتوان از چند مورد نادرستی ِ حروف‌نگاری در مثلاً يک يادداشت ِ خبری چشم‌پوشی کرد ؛ امّا در « متن ِ ادبی » جايی برای ِ سهل‌انگاری وجود ندارد .
اگر قرار باشد متن‌های ِ ادبی را به گونه‌ای ارائه کنيم که خواننده برای ِ اطمينان از درستی ِ آن ، ناچار از مراجعه به اصل ِ منبع و مأخذ باشد ، همان بهتر که از اين کار چشم‌پوشی کنيم . به نظر ِ من ، بی‌توجّهی به نقل ِ و نگارش / حروف‌نگاری ِ درست و دقيق ِ « متن ِ ادبی » ، نشانگر ِ ناشناخت ِ ادبيات و متن ِ ادبی است . در متن ِ ادبی ، جز واژه چيزی وجود ندارد ، يا به عبارت ِ ديگر : متن ِ ادبی در وهله ِ نخست ، عبارت از واژه است ، و اگر در نقل و ارائه‌ی ِ واژه‌ها ، نادرستی‌يی رخ دهد ، اصل و بنيان ِ اثر مخدوش می‌گردد . ظاهراً اين تصوّر ِ نادرست که « خواننده بايد هشيار باشد ! » ، زمينه ساز ِ نوعی ِ اين بی‌توجّهی است .
□
به هر اندازه که فرصت داشته باشم ، چيزی از اشعار و نوشته‌های ِ نيما تايپ و پست خواهم کرد .
در باره‌ی ِ طرح و ترتيب ِ کار ، هنوز دچار ِ ترديدم ؛ و اين ترديد ، البتّه بی‌دليل نيست . ميان ِ شيوه‌های ِ چندگانه‌ای که می‌توان به کار گرفت ، سرگردان شده‌ام . يک شکل اين است که يکی از مجموعه‌های ِ کامل ِ آثار ِ نيما انتخاب شود و شعر و نوشته‌ها به همان صورت و ترتيبی که در کتاب آمده ، آورده شود . راه ِ ديگر اين است که دفترهای ِ مشخّص اساس ِ کار قرار گيرد : ماخ اولا ، شهر ِ شب و شهر ِ صبح ، ناقوس ، شعر ِ من ، حکايات و خانواده‌ی ِ سرباز ، ...
شيوه‌ی ِ ديگر ، گزيده‌نگاری است . و من بيشتر اين شيوه را می‌پسندم . رهايی ِ نسبی از قيد و بندها که در اين شکل ِ کار هست ، باعث می‌شود که احساس ِ خستگی نکنم و از کاری که می‌کنم لذّت ِ دوچندان ببرم . به عبارت ِ ديگر ، در گزيده‌نگاری ، هم فال است و هم تماشا . آدم مطابق ِ حال ِ خود پيش می‌رود ، و ملزم به رعايت ِ آداب و ترتيب ِ خاصّی نيست . البتّه ، بعد از مدّتی ، شايد مثلاً وقتی تعداد ِ شعر و نوشته‌ها به صد يا دويست مورد برسد ، می‌توان فهرستی برای ِ آن ترتيب داد ، و در اين فهرست ، تاريخ ِ سرايش و يا مبنای ِ ديگری در نظر گرفت .
همچنين ، بعد از پايان ِ کار ( يا بعد از پايان ِ نسبی ِ کار ) می‌توان شعرها و نوشته‌های ِ فرومانده را هم تايپ کرد ، و در پی ِ تهيه‌ی ِ « مجموعه‌ی ِ کامل ِ آثار ِ نيما » برآمد .
فعلاً با خود قرار کرده‌ام که هر روز دست ِ‌کم يک شعر تايپ کنم ؛ حتّی وقتی که امکان ِ پست نباشد ( بعد از دسترسی ، می‌توان هر چند مورد را که آماده باشد ، پی‌در‌پی پست کرد ) .
□
کاری که اينجا ارائه می‌شود ، دو ويژگی خواهد داشت : يکی اين که موردی از نادرستی ِ حروف‌نگاری در آن نخواهيد يافت ؛ و ديگر اين که ، در هر مورد ، متن ِ اشعار را به شيوه‌ی ِ « التقاطی » ( که می‌توان آن را « انتقادی » هم ناميد ، و از شيوه‌های ِ مطلوب و بسيار کارآمد در « تصحيح ِ متون » به شمار می‌رود ) تهيه خواهم کرد . اهل ِ کتاب‌خانه رفتن نيستم ، امّا در خانه ، دو مجموعه و چند تايی دفترهای ِ منفرد دارم . به ديکلمه‌ی ِ شاملو هم به عنوان ِ منبع و مرجعی معتبر مراجعه خواهم داشت . و در نهايت ، هر کمترين مورد ِ نيازمند ِ توضيح را ، در پای ِ هر شعر يا نوشته يادآور خواهم شد . گهگاه ، توضيحات ِ واژگانی و شرح‌گونه‌ها را هم از حاشيه‌های ِ دست‌نويس ِ اين سال‌های ِ خود نقل خواهم نمود ؛ شايد گرهی از مشکلی بگشايد.
□
وقتی دقيق می‌شويم و با نگاه ِ ويراستارانه به منابع ِ شعر ِ نيما می‌نگريم ، متوجّه می‌شويم که متأسّفانه اختلافات ِ قابل ِ ملاحظه‌ای وجود دارد . به اندازه‌ای که فهم‌ام می‌رسد ، تلاش خواهم کرد که بهترين ضبط را بياورم . گزارش ِ اختلافات ، در پای ِ هر شعر يا نوشته ، ثبت خواهد شد .
يادآور شوم که بيشترين موارد ِ اختلاف در نشانه‌گذاری‌هاست ( يا بنا به غلط ِ مصطلح : نقطه‌گذاری ) . عکس ِ صفحاتی از دست‌نوشته‌های ِ نيما – که در مقدّمه‌ی ِ « مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما » [ به اهتمام ِ سيروس طاهباز ] ديده می‌شود - نشان می‌دهد که شخص ِ نيما در شعر ِ خود از نشانه‌های کمک خوانشی استفاده می‌کرده . ( اين هم از نشانه‌ها و دلايل ِ نوانديشی و نوجويی و پيشاهنگ بودن نيماست ؛ وگرنه در آن روزگار ، شاعران و نويسندگان ِ ما آن گونه که بايد و شايد ، به اين مقوله توجه نداشته‌اند ، دست ِ‌کم در دست‌نويس ! ) . حال اين اختلافات از کجا پيدا شده ، بحث ِ ديگری است . سعی ِ من بر اين است که در اين يک مورد مطابق ِ نظر ِ شخصی‌ام عمل کنم ؛ مگر در مواقعی که اعمال ِ نشانه می‌تواند به تحديد ِ خوانش‌های ِ دو يا چندگانه منجر شود ؛ که در اين موارد ، يا اصل ِ يکی از منابع را رعايت خواهم کرد و يا به کلّی از نشانه‌گذاری پرهيز خواهم نمود .
در باره‌ی ِ مصيبتی که سيروس طاهباز به سر ِ چاپ و نشر ِ آثار ِ نيما آورده ، جای ِ ديگر به طور ِ مفصّل سخن خواهم گفت ؛ به زودی .